Travel Hub Mongolia
Архангай аймаг
Архангай аймгийн сүлд

Архангай аймаг

Талбай
55,314км²
Хүн ам (2020)
94,994
Аймгийн төв
Цэцэрлэг
Улаанбаатараас
521км
Сумын тоо
19
Дундаж өндөршил
1,990м

Эх сурвалж: ҮСХ (2020 оны тооллого), Wikipedia, touristinfocenter.mn; дундаж өндөршил — Copernicus DEM-ээс тооцоолсон.

Танилцуулга

Архангай аймаг нь Монгол орны зүрхэн хэсэг буюу Хангайн бүсэд оршдог, байгалийн үзэсгэлэн, гол мөрөн, рашаан ус, бэлчээрийн болон сарлагийн аж ахуй, эртний нүүдэлчдийн түүх дурсгалаараа алдартай, аялал жуулчлалын тэргүүлэх бүс нутаг юм.

Ерөнхий мэдээлэл ба засаг захиргаа

  • Байгуулагдсан он: 1923 онд Сайн ноён хан аймгийн суурин дээр Цэцэрлэг мандал уулын аймгийг байгуулж, улмаар 1931 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр Архангай аймаг болон зохион байгуулагдсан.

  • Газар нутгийн хэмжээ: 55.3 мянган км².

  • Аймгийн төв: Цэцэрлэг хот (Эрдэнэбулган сум). Улаанбаатар хотоос баруун тийш 468–521 км зайд Булган уулын энгэрт оршдог бөгөөд хатуу хучилттай засмал замаар нийслэлтэй бүрэн холбогдсон.

  • Засаг захиргааны бүтэц: 19 сум (Эрдэнэбулган, Батцэнгэл, Булган, Жаргалант, Ихтамир, Өгийнуур, Өлзийт, Өндөр-Улаан, Тариат, Төвшрүүлэх, Хайрхан, Хангай, Хашаат, Хотонт, Цахир, Цэнхэр, Цэцэрлэг, Чулуут, Эрдэнэмандал), 101 орчим багтай.

  • Хил залгаа нутгууд: Хойд талаараа Хөвсгөл, зүүн талаараа Булган, урд талаараа Өвөрхангай, баруун болон баруун урд талаараа Баянхонгор, баруун хойд талаараа Завхан аймгуудтай хиллэдэг.

  • Хүн ам: 94,994 (2020 оны Хүн ам, орон сууцны улсын тооллого, ҮСХ)

  • Малын тоо толгой: 4,362,196 толгой (адуу 492,569, үхэр 745,146, тэмээ 1,733, хонь 1,848,440, ямаа 1,274,308; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

Байгаль газар зүй ба усны сүлжээ

Гадаргын өндөршил ба уул нурууд:

  • Хангайн нурууны гол хэсгийг эзлэн, далайн түвшнээс дээш дунджаар 2,414 метр өндөрт оршдог өндөрлөг нутаг.

  • Хамгийн өндөр цэг: Баянхонгор аймгийн хилийн зааг дахь Харлагтайн сарьдаг уул (д.т.д 3,539.9 м).

  • Хамгийн нам цэг: Орхон, Тамирын голын бэлчир (д.т.д 1,290 м).

  • Суварга хайрхан, Ноён хангай, Цогт сүмбэр, Булган уул зэрэг сүрлэг хайрхнууд болон шилмүүст, навчит ой бүхий уул нуруудтай.

Усны нөөц ба рашаан ундарга:

Архангай аймгийн сумд

Батцэнгэл сум

Архангай аймгийн Батцэнгэл сум нь Тамирын голын их бэлчир, уудам тэнүүн Тоглохын тал, үржил шимт бэлчээр, эртний нүүдэлчдийн түүх соёлын өвийг хадгалсан мал аж ахуй, түүхэн дурсгалын өлгий нутаг юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Үүсэл, хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Түшээт гүний хошууны уугуул нутаг.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны томоохон өөрчлөлтөөр хошуудыг халах үед буюу 1931 онд хуучин Батцэнгэл уулын хошууны суурин дээр Батцэнгэл сум нэртэйгээр байгуулагджээ.

2. Газар зүй ба Байршил

  • Газар нутгийн хэмжээ: 3,339 км² уудам нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос зүүн хойш 65 км зайд оршдог (Улаанбаатар хотоос 450 орчим км).

  • Гадаргын онцлог: Ойт хээр, уудам тал хөндий хосолсон нутагтай. Тэмээн чулуут, Овгор улаан, Хөх чулуут, Бөхөн шар, Их уул, Бумбат, Ухаа азарга, Бор азарга зэрэг сүрлэг өндөр уулс, нуруудаас гадна нүд алдам уудам Тоглохын тал энд оршдог.

  • Ус зүй: Монголын алдарт Хойд Тамир болон Урд Тамир голууд нийлж "Тамирын голын бэлчир"-ийг үүсгэдэг ус намгархаг, үзэсгэлэнт сав газар юм.

    • Гол горхи: Хойд Тамир, Урд Тамир болон тэдгээрийн цутгал Баянцагаан, Элст, Шивэрт, Ар Хужирт, Халзан, Улаанчулуут, Асгат, Бодонт зэрэг олон гол горхи урсана.

    • Нуур тойром: Цагаан нуур, Хаг, Тойром, Хөнөг, Хүйтэн, Их Ар зэрэг цэнгэг болон хужир мараат нууруудтай тул зуны цагт нүүдлийн усны шувууд чуулдаг.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Дэд бүтэц

  • Сумын төв: Жаргалант суурин (аймгийн төвөөс 65 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 6 багтай:

    1. Улаанчулуу баг

    2. Хөнөг баг

    3. Баян-Уул баг

    4. Цац баг

    5. Дайр бор баг

    6. Дэл баг

  • Хүн ам: 3,521 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, эмнэлэг, соёлын төв зэрэг төрийн болон нийгмийн суурь үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрдөг.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 283,269 толгой (адуу 37,546, үхэр 32,180, тэмээ 42, хонь 135,220, ямаа 78,281; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Мал сүргийн бүтэц: Тамирын голын хөндий, Тоглохын талыг түшиглэн үхэр, адуу, хонь, ямаан сүрэг жигд өсдөг. Ялангуяа сарлаг, үхрийн ашиг шим, цагаан идээ, адууны айргаараа танил болсон бүс нутаг юм.

5. Түүх соёл, Байгалийн өв

  • Түүх, археологийн дурсгалууд: Тамирын хөндий нь эртний нүүдэлчдийн өлгий нутаг тул хүрэл зэвсгийн үеийн буган чулуун хөшөөнүүд, Хүннүгийн язгууртны булш, хиргисүүр, эртний түрэгийн бичээс бүхий хөшөө дурсгалууд олноор олддог.

  • Байгалийн баялаг: Уулсаараа шинэс, хус модон ойтой. Эмийн болон бэлчээрийн шимт ургамал элбэг ургахаас гадна самар, төрөл бүрийн зэрлэг жимсээр баялаг.

Батцэнгэл сум — зураг 1
Зураг: MongolWiki / Wikimedia Commons, CC0

Булган сум

Булган сум нь төрийн тахилгат сүрлэг Суварга хайрхан уул, Урд Тамирын голын үзэсгэлэнт сав газар, Хангайн хөвч тайгын унаган байгаль, сарлагийн аж ахуйн баялаг өв соёлоороо алдартай уулархаг сум юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Зая бандида хутагтын шавь, Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин вангийн хошууны нутаг.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: 1923–1924 оны үед Бумбат, Бүхт сумыг нэгтгэн анх суурийг тавьж байсан бөгөөд улмаар 1931 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр Цэцэрлэгмандал аймгийн Эрдэнэбулган уулын хошуунаас тасран албан ёсоор Булган сум нэртэйгээр зохион байгуулагдсан түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байгалийн тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: 3,207 км² уудам нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос баруун урагш ердөө 36 км зайд оршдог дэд бүтэц, замын сүлжээнд ойр суурин.

  • Гадаргын онцлог:

    • Уул нурууд: Нутгийн өмнөд болон төв хэсгээр Хангайн гол нурууны Ангархай, төрийн тахилгат сүрлэг Суварга хайрхан уул (д.т.д 3,117 м) зэрэг өндөр уулс сүндэрлэнэ. Энэ нь Хойд, Урд Тамир болон Хануй голуудын эх авдаг томоохон усан хагалбар бүс юм.

    • Хөндий тал: Нутгийн төв ба хойд хэсгийг ойт хээр, шимт бэлчээр бүхий Урд Тамирын голын уужим хөндий эзэлдэг.

  • Ус зүй: Хангайн хөвч тайгаас эх авсан тунгалаг уст Урд Тамир гол, түүний олон арван салбар гол горхи, байгалийн булаг шандууд нутгийг бүрхэн урсдаг.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Булгийн дэнж суурин (аймгийн төвөөс 36 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 4 багтай:

    1. Тусгалт баг

    2. Зуунмод баг

    3. Тамир баг

    4. Баянбулаг баг

  • Хүн ам: 2,759 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

4. Эдийн засаг ба Сарлагийн аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 118,750 толгой (адуу 17,965, үхэр 54,054, тэмээ 0, хонь 23,906, ямаа 22,825; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Цагаан идээ, брэнд: Булган сумын сарлагийн сүүгээр хийсэн шар тос, ааруул, ээзгий, өрөм, бяслаг нь амт чанараараа Монгол даяар танил болсон бөгөөд жил бүр уламжлал болгон зохиогддог "Сарлагийн баяр"-ын гол зохион байгуулагч сумдын нэг юм.

5. Шүтээн хайрхан ба Аялал жуулчлал

  • Суварга хайрхан уул: Монгол төрийн тахилгат хайрхнуудын нэг бөгөөд ховор содон ургамал, ан амьтан, рашаан булаг элбэгтэй, сүсэгтэн олон болон уулын аялагчдын зорин ирдэг ариун дагшин газар юм.

  • Байгалийн баялаг: Шинэс (хар мод), хус голлосон шилмүүст болон навчит ойтой. Аньс, нэрс, улаалзгана, самар болон вансэмбэрүү, алтангагнуур, бамбай зэрэг нэн ховор эмийн ургамлаар нэн баялаг.

  • Аяллын чиглэл: Цэцэрлэг хоттой ойр оршдог давуу талтай тул эко аялал, морин аялал, ууланд авиралт болон тайгын рашаан сувилал сонирхогчдын чухал гарц болдог.

Жаргалант сум

Жаргалант сум нь Чулуут, Хануй голын сав газрын сүрлэг хавцал, олон арван цутгал гол горхи, ой хөвч бүхий уул нурууд хосолсон байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, мал аж ахуй түшиглэсэн түүхт сум юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Эетэй засгийн хошууны нутаг.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны өөрчлөлтөөр 1931 онд Рашаант уулын хошуунаас тасран анх "Эрдэнэцогцолсон уулын хошуу" нэрээр байгуулагдаж, улмаар Жаргалант сум болон өөрчлөгдөн зохион байгуулагдсан түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байршил

  • Газар нутгийн хэмжээ: 2,833 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, алслалт: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос хойш 230 км зайд алслагдсан. Нийслэл Улаанбаатар хотоос 600 гаруй км зайд оршдог.

  • Хил залгаа нутаг: Аймгийнхаа хойд хилийг эмжин оршдог бөгөөд хойд талаараа Хөвсгөл аймагтай, бусад талаараа өөрийн аймгийн сумдтай хиллэдэг.

  • Сүрлэг уулс: Нутгийн ихэнх хэсгийг Хангайн нурууны салбар уулс эзэлнэ. Үүнд: Дулаан хан, Ёлын Ёвдон, Овоохойт, Цагаан хад, Хөндлөн, Нарийн нүүр, Баянзүрх, Шавхат, Ширэвтэр, Цагаан асгат, Бугатын овон, Сайхан зэрэг уул нурууд сүндэрлэдэг.

  • Ус зүй: Гол горхи, уст сүлжээ нэн элбэг баян нутаг:

    • Чулуут гол ба түүний цутгалууд: Гүн хавцал дундуур урсах сүрлэг Чулуут гол болон түүнд цутгах Даага, Асаат, Өвөр Чингистэй, Ар Чингистэй, Золт, Сайр, Бугат, Сүдэт, Хоолт, Их ба Бага Тээл, Далийн овоо, Их Улиастай, Нарийн Улиастай, Мухар, Харгана, Ажирга зэрэг 20 гаруй гол горхи урсана.

    • Хануйн сав газар: Хануй голын эхэн цутгал болох Зуслан, Цуурай голууд нутгаар нь дайран урсдаг.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Дэд бүтэц

  • Сумын төв: Баянцагаан суурин (аймгийн төвөөс 230 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 4 багтай:

    1. Асайт баг

    2. Зуслан баг

    3. Хоолт баг

    4. Баянцагаан баг

  • Хүн ам: 4,218 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

4. Эдийн засаг ба Байгалийн нөөц

  • Малын тоо толгой: 173,706 толгой (адуу 17,015, үхэр 27,068, тэмээ 0, хонь 55,195, ямаа 74,428; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Ой, ургамлын нөөц: Шинэс (хар мод), хусан ойгоор баялаг. Аньс, нэрс, мойл, үхрийн нүд, самар зэрэг байгалийн дагалдах баялаг ихтэй, эмийн ховор ургамлууд тархсан.

  • Аялал жуулчлал: Чулуут голын хавцал, загас агнуур, байгалийн онгон зэлүүд төрхийг үзэх экологийн аялал жуулчлал хөгжих өндөр нөөц бололцоотой бүс нутаг юм.

Ихтамир сум

Ихтамир сум нь эртний түүхт Тайхар чулуу, Хойд Тамир болон Хануй, Хүнүй голуудын сав хөндий, сарлаг болон бэлчээрийн мал аж ахуйн өндөр хөгжил, аялал жуулчлалын нөөцөөрөө алдартай Хангайн бүсийн уудам нутаг бүхий сум юм.

1. Түүхэн товчоо ба Засаг захиргааны хувьсал

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин вангийн хошууны нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байв.

  • Байгуулагдсан ба нэгтгэсэн түүх:

    • 1931 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр Хан-Өндөр уулын хошуунаас тасран анх байгуулагдсан.

    • 1959 онд Их тамир сумаас тодорхой нутгийг салган Тайхар сум-ыг байгуулсан ба 1960 онд хуучин Бугат сумыг Тайхар суманд нэгтгэжээ.

    • 1961 онд дээрх бүтцийг дахин өөрчилж, Тайхар сумыг буцаан нэгтгэснээр өнөөгийн нэгдмэл Ихтамир сум бий болсон түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байгалийн тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: 4,847 км² уудам нутаг дэвсгэртэй (аймагтаа томоохон газар нутагтай сумдын нэг).

  • Байршил, давуу тал: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос хойш ердөө 30 км зайд оршдог. Улаанбаатар хотоос баруун тийш чиглэсэн босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай засмал зам дайран өнгөрдөг тул дэд бүтэц маш сайн хөгжсөн.

  • Гадаргын онцлог: Нутгийн өмнөд хэсгээр Хангайн нурууны салбар уулс болох Цохиот, Шалхаг, Хоромсог, Улиастай, Тогоо, Байц зэрэг сүрлэг өндөр хайрхнууд оршино. Төв болон хойд хэсгээрээ уужим тэнүүн хөндий, ойт хээр үргэлжилнэ.

  • Ус зүй:

    • Хойд Тамир гол болон түүний олон арван салбар гол горхи нутгийн төвөөр дайран урсдаг.

    • Хангайн томоохон голууд болох Хануй, Хүнүй голууд эх цутгалуудынхаа хамт тус сумын нутгаас эх авч урсдаг усан хагалбар бүс юм.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Заан хошуу суурин (аймгийн төвөөс 30 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 6 багтай:

    1. Хөх нуур баг

    2. Борт баг

    3. Хан-Өндөр баг

    4. Бугат баг

    5. Эрдэнэтолгой баг

    6. Тайхар баг

  • Хүн ам: 5,387 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, сум дундын эмнэлэг, соёлын төв, үүрэн холбоо, эрчим хүчний найдвартай систем холбогдсон.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 294,173 толгой (адуу 32,477, үхэр 69,831, тэмээ 0, хонь 123,835, ямаа 68,030; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Сарлаг ба сүү, цагаан идээ: Хангайн өндөр уулын саруул бэлчээрийг түшиглэн үхэр, сарлагийн аж ахуй өндөр хөгжсөн. Ихтамирын цагаан идээ, шар тос, ааруул, ээзгий нь онцгой чанартай бөгөөд орон нутгийн иргэдийн амьжиргааны гол тулгуур болдог. Мөн адуу, хонь, ямаан сүрэг жигд өсдөг.

5. Түүх, байгалийн дурсгал ба Аялал жуулчлал

Ихтамир сум нь аялал жуулчлалын транзит болон гол зангилаа төв юм:

  • Тайхар чулуу: Сумын төвийн ойролцоо, Хойд Тамир голын хөвөөнд орших 18 метр өндөр боржин цохио. Дээр нь эртний Түрэг, Уйгар, Монгол, Төвөд зэрэг олон хэлээр бичигдсэн түүхэн бичээсүүд хадгалагдаж үлдсэн хосгүй дурсгал юм.

  • Байгалийн үзэсгэлэнт газрууд:

    • Харлагтайн битүү нуур

    • Хөх нуур

    • Мандал

    • Алтан суудал хайрхан

  • Аяллын дэд бүтэц: Баруун аймгууд болон Хорго-Тэрхийн цагаан нуурыг зорих аяллын гол зам дагуу байрладаг тул жуулчны бааз, амралтын газар, үйлчилгээний цэгүүд олноор төвлөрсөн.

Өгийнуур сум

Өгийнуур сум нь олон улсын Рамсарын конвенцод бүртгэлтэй үзэсгэлэнт Өгий нуур, Орхон болон Тамирын голын уудам хөндий, нүүдлийн усны шувууд чуулсан байгалийн баялаг бүс нутаг бөгөөд аялал жуулчлал, бэлчээрийн мал аж ахуйн томоохон төв юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйл, Сүжигт бэйс, Түшээт гүний хошуу болон Заяын шавийн нутагт хамаарч байжээ.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны зохион байгуулалтаар 1952 онд зэргэлдээх Хотонт, Батцэнгэл, Өлзийт сумдын тодорхой газар нутгийг салган нэгтгэж, Өгийнуур сум нэртэйгээр албан ёсоор байгуулсан түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байршил

  • Газар нутгийн хэмжээ: 1,686 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос зүүн тийш 100 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 360 орчим км зайд оршдог. Төв замын сүлжээтэй ойр байршилтай.

  • Гадаргын онцлог: Хангайн уулархаг бүсээс тал хээрийн бүсэд шилжих заагт орших бөгөөд нутгийн ихэнх хэсгийг Орхон, Тамир, Хөгшин Орхоны уудам хөндий, намхан гүвээ толгод эзэлдэг.

  • Ус зүй:

    • Өгий нуур: Далайн түвшнээс дээш 1,337 метрт орших 25 км² талбайтай цэнгэг уст нуур. Олон улсын ач холбогдол бүхий ус намгархаг газар буюу Рамсарын конвенц-д бүртгэгдсэн. 150 гаруй зүйл нүүдлийн болон суурин усны шувууд чуулдаг бөгөөд цурхай, алгана, зэвэг, хайруус зэрэг загасаар баялаг.

    • Гол мөрөн: Монголын томоохон голууд болох Орхон, Тамир болон Хөгшин Орхон голууд цутгал жижиг гол, булаг шандуудынхаа хамт сумын нутгаар дайран урсдаг. Олон тооны жижиг нуур, тойромтой.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Зэгстэй суурин (аймгийн төвөөс 100 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 5 багтай:

    1. Тоглох баг

    2. Дойт баг

    3. Зэгстэй баг (сумын төв)

    4. Өгий баг

    5. Орхон баг

  • Хүн ам: 2,939 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, соёлын төв, үүрэн холбооны сүлжээ, эрчим хүчний найдвартай систем холбогдсон. Мөн нуурын эрэг дээр байгаль хамгаалал, шувуу судлалын мэдээллийн төв ажилладаг.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 298,304 толгой (адуу 20,885, үхэр 18,916, тэмээ 624, хонь 153,024, ямаа 104,855; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Аж ахуйн онцлог: Голуудын хөндийн шим тэжээлт ногоон бэлчээр, хужир мараа элбэгтэй тул малын ашиг шим өндөр. Үхэр, адуу, хонь зонхилдог ба айраг, сүү, цагаан идээ боловсруулалт өргөн хөгжсөн.

5. Түүх соёл ба Аялал жуулчлал

  • Шувуу ажиглалт ба Эко аялал: Өгий нуур нь олон улсын шувуу ажиглагчид (birdwatching), байгаль судлаачид болон загасчдын хамгийн дуртай цэгүүдийн нэг юм.

  • Амралт, сувилал: Нуурын эрэг дагуу олон арван тохилог жуулчны бааз, гэр буудлууд улирлын чанартай ажиллаж, завь, усан спорт, морин аяллын үйлчилгээ үзүүлдэг.

  • Түүхэн дурсгалууд: Орхоны хөндийн дурсгалт газрууд, тэр дундаа эртний Түрэгийн Билгээ хаан, Күлтегиний гэрэлт хөшөө бүхий Хөшөө цайдам (зэргэлдээх Хашаат сумын заагт) руу зорчих аяллын чухал гарц, буудаллах гол түшиц цэг болдог.

Өлзийт сум

Өлзийт сум нь Орхон голын өргөн уудам хөндий, түүх соёлын үнэт дурсгалууд болон бэлчээрийн мал аж ахуй түшиглэсэн хээр талын байгалийн тогтоцтой сум юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Түшээт хан аймгийн Бишрэлт бэйлийн хошууны уугуул нутаг.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны өөрчлөлтөөр 1931 онд Батцэнгэл уул хошууны суурин дээр албан ёсоор Өлзийт сум нэртэйгээр байгуулагдсан түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байршил

  • Газар нутгийн хэмжээ: 1,720 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос зүүн хойш 140 км зайд, нийслэл Улаанбаатар хотоос 400 гаруй км зайд оршдог.

  • Гадаргын онцлог: Ойт хээрээс хуурай хээрийн бүсэд шилжих заагт оршдог бөгөөд нутгийн баруун, зүүн захаар Байшир, Өлзийт зэрэг уул толгод сүндэрлэж, төв болон өмнөд хэсгийг Орхон голын үржил шимт өргөн хөндий эзэлнэ.

  • Ус зүй: Монгол орны гол мөрний судас болсон алдарт Орхон гол болон түүний цутгал жижиг горхи, булаг шандуудын сүлжээтэй.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Хөшөөт суурин (аймгийн төвөөс 140 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 4 багтай:

    1. Ямаат баг

    2. Бодонт баг

    3. Байшир баг

    4. Хөшөөт баг (сумын төв)

  • Хүн ам: 3,219 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, эрүүл мэндийн төв, соёлын төв зэрэг төрийн үйлчилгээний байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 324,444 толгой (адуу 31,280, үхэр 22,537, тэмээ 188, хонь 162,203, ямаа 108,236; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Бэлчээрийн онцлог: Орхоны хөндийн хялганат хээр, хужир мараа элбэгтэй тул бог мал (хонь, ямаа) болон адуу, үхэр үржүүлэхэд нэн тохиромжтой. Сүү, цагаан идээ, эсгий, махны үйлдвэрлэлээр нутгийн иргэд голчлон амьжиргаагаа хангадаг.

5. Түүх, археологийн өв дурсгал

  • Түүхийн дурсгалууд: Орхоны сав газар дагуу оршдог учир Хүннүгийн үеийн булш, хиргисүүр, хүрэл зэвсгийн үеийн дөрвөлжин булш, чулуун хөшөөнүүд нутгийн зарим хөндийд олноор хадгалагдан үлдсэн.

  • Байгалийн баялаг: Тал хээрийн шимт ургамал, эмийн ургамлууд тархсан байдаг бөгөөд Орхон голын эрэг дагуу шувуу ажиглах, загасчлах зэрэг эко чиглэлийн аяллын боломжтой.

Өлзийт сум — зураг 1
Зураг: MongolWiki / Wikimedia Commons, CC0

Өндөр-Улаан сум

Өндөр-Улаан сум нь Хангайн нурууны сүрлэг салбар уулс, Чулуут болон Хануй голын үзэсгэлэнт сав хөндий, эртний Хүннүгийн язгууртны хосгүй өв дурсгал бүхий Гол мод-2 цогцолбор, өндөр бүтээмжтэй бэлчээрийн мал аж ахуй түшиглэсэн томоохон сум юм.

1. Түүхэн товчоо ба Засаг захиргааны хувьсал

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин вангийн хошуу болон Шива Ширээт хутагтын шавийн нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байв.

  • Байгуулагдсан ба нэгтгэсэн түүх:

    • 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Хан-Өндөр уулын хошуунаас тасран анх байгуулагдсан.

    • 1959 онд Бугат болон Өндөр-Улаан сумаас тодорхой газар нутгийг салган Хануй сум-ыг байгуулсан байна.

    • 1961 онд засаг захиргааны бүтцийг эргэн нэгтгэж, Хануй сумыг буцаан нийлүүлснээр одоогийн Өндөр-Улаан сум бүрэн цогцолжээ.

2. Газар зүй ба Байгалийн тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: 4,394 км² уудам нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос баруун хойш 122 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 600 орчим км зайд оршдог.

  • Гадаргын онцлог: Хангайн гол нурууны салбар болсон өндөр уулс, бэлчээрийн шимт хөндийнүүдээс бүрдэнэ. Нутгийн ихэнх хэсэг нь уулын ойт хээрийн бүсэд хамаардаг.

  • Ус зүй:

    • Чулуут гол: Баруун болон хойд хэсгээр гүн хавцал дундуур урсах сүрлэг уст гол.

    • Хануй гол: Нутгийн төв хэсгээр уудам хөндий үүсгэн урсах үржил шимт гол.

    • Эдгээр томоохон хоёр гол болон тэдгээрийн цутгал олон арван тунгалаг уст гол горхи, булаг шандын өтгөн сүлжээтэй.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Тээл суурин (аймгийн төвөөс 122 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 5 багтай:

    1. Бэлхи баг

    2. Азарга баг

    3. Донгой баг

    4. Хануй баг

    5. Баянгол баг

  • Хүн ам: 5,491 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, сум дундын эмнэлэг, соёлын төв зэрэг төрийн болон нийгмийн суурь үйлчилгээ төвлөрсөн.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 253,126 толгой (адуу 32,420, үхэр 57,450, тэмээ 0, хонь 102,172, ямаа 61,084; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Аж ахуйн бүтэц: Чулуут, Хануй голын сав хөндийн хужир мараат шимт бэлчээрийг түшиглэн үхэр, адуу, хонь, ямаан сүрэг жигд өсдөг. Уламжлалт цагаан идээ, шар тос, мах, ноос, ноолуурын гарц өндөртэй.

5. Түүх соёлын хосгүй өв: Гол мод-2 цогцолбор

  • Гол мод-2 дурсгалт газар: Өндөр-Улаан сумын нутагт орших энэхүү дурсгал нь дэлхийн археологийн шинжлэх ухаанд өндрөөр үнэлэгддэг Хүннүгийн язгууртны хамгийн том булш, бунхны цогцолбор юм.

  • Археологийн олдворууд: Эндээс олдсон эртний Ром, Хятад, Грекийн соёлын солилцоог илтгэх шилэн аяга, алт шармал эдлэл, морины тоног хэрэгсэл нь Хүннү гүрний хүчирхэг байдал, соёлыг дэлхий нийтэд таниулсан чухал өв болсон.

  • Аялал жуулчлал: Хүннүгийн үеийн түүхэн дурсгалууд болон Чулуутын хавцлыг түшиглэсэн түүх-экологийн аялал жуулчлал хөгжих өргөн ирээдүйтэй бүс нутаг юм.

Өндөр-Улаан сум — зураг 1
Зураг: touristinfocenter.mn

Тариат сум

Тариат сум нь сөнөсөн галт уул Хоргын тогоо, байгалийн үзэсгэлэнт Тэрхийн цагаан нуур, хүрмэн чулуун лавын тогтоц бүхий Хорго-Тэрхийн цагаан нуурын байгалийн цогцолборт газар, сарлаг болон бэлчээрийн мал аж ахуй, олон улсын аялал жуулчлалын хамгийн гол төв болсон Хангайн бүсийн алдартай нутаг юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны нутаг.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны шинэчлэлээр 1931 онд Чандмань-Өлзийт Далай хошуунаас тасран албан ёсоор Тариат сум нэртэйгээр зохион байгуулагдсан түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байгалийн тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: 4,567 км² уудам нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос баруун хойш 166 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 650 орчим км зайд оршдог. Баруун бүсийн хатуу хучилттай засмал замын сүлжээтэй шууд холбогдсон.

  • Гадаргын онцлог:

    • Нутгийн хойд хэсгээр Тарвагатайн нурууны сүрлэг салбар уулс сүндэрлэнэ.

    • Өмнөд болон зүүн хэсгээр Тэрх, Чулуут голуудын үржил шимт сав хөндий үргэлжилдэг.

    • Нутгийн төв хэсгээр эрт цагт галт уул оргилсноос тогтсон хүрмэн чулуун хучилт (лава)-ын өвөрмөц тогтоцтой.

  • Ус зүй:

    • Тэрхийн цагаан нуур: Д.т.д 2,060 метрт орших 61 км² талбайтай, цэнгэг уст, Монголын үзэсгэлэнт нууруудын нэг. Зэвэг, хайруус зэрэг загасаар нэн баялаг.

    • Гол мөрөн: Тэрх, Суман, Чулуут, Хөнжил зэрэг уулын түргэн урсгалт томоохон голууд болон тэдгээрийн цутгал горхиуд.

    • Бусад нуурууд: Хөдөө нуур зэрэг олон жижиг нуур, тойромтой.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Хорго суурин (аймгийн төвөөс 166 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Засаг захиргааны 7 багтай:

    1. Тэрх баг

    2. Цагаан нуур баг

    3. Хорго баг (сумын төв)

    4. Суман баг

    5. Бөөрөлжүүт баг

    6. Мөрөн баг

    7. Алтаад баг

  • Хүн ам: 4,762 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, сум дундын эмнэлэг, соёлын төв, үүрэн холбооны сүлжээ, эрчим хүчний дэд бүтэц сайтар хөгжсөн.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 189,940 толгой (адуу 22,354, үхэр 51,599, тэмээ 0, хонь 74,999, ямаа 40,988; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Сарлагийн аж ахуй: Өндөр уулын тайга, хүрмэн чулуут саруул бэлчээртэй тул сарлагийн аж ахуй зонхилон хөгжсөн. Сарлагийн өтгөн сүү, шар тос, ааруул, ээзгий, бяслаг зэрэг сүүн бүтээгдэхүүн нь чанараараа алдартай. Мөн адуу, хонь, ямаан сүрэг өсдөг.

5. Байгалийн үзэсгэлэн ба Аялал жуулчлал

Тариат сум нь Монгол орны баруун-төвийн аялал жуулчлалын хамгийн гол тулгуур цэгүүдийн нэг юм:

  • Хорго уул (Сөнөсөн галт уул): Д.т.д 2,210 метр өндөр, тогооны гүн нь 100 орчим метр, амсрын диаметрийн өргөн 200 метр бүхий байгалийн гайхамшигт тогтоц. Тогооны эргэн тойронд агуй, хүрмэн чулуун хонгилууд (Мөсөн зоорь, Хүүхдийн агуй г.м) бий.

  • Суман голын хавцал: Тэрхийн цагаан нуураас эх авч хүрмэн чулуун лавын гүн ангал дундуур урсах өвөрмөц урсгалт гол.

  • Жуулчны баазууд: Тэрхийн цагаан нуурын эрэг дагуу олон арван тохилог амралтын газар, жуулчны баазууд ажиллаж морин аялал, загасчлал, завины аялал, явган алхалтын үйлчилгээ үзүүлдэг.

Тариат сум — зураг 1
Зураг: Yaan / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Хайрхан сум

Хайрхан сум нь Хануй, Хүнүй голын сав газрын үржил шимт хөндий, эртний нүүдэлчдийн түүх соёлын баялаг өв дурсгал, бэлчээрийн мал аж ахуйн баялаг уламжлал хосолсон түүхт нутаг юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Саруул гүний хошууны уугуул нутаг дэвсгэр юм.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчлэн өөрчлөх үед буюу 1931 онд хуучин Батцэнгэл уулын хошууны суурин дээр албан ёсоор Хайрхан сум нэртэйгээр байгуулагджээ.

2. Газар зүй ба Байршил

  • Газар нутгийн хэмжээ: 2,544 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос зүүн хойш 230 км зайд, нийслэл Улаанбаатар хотоос 480 орчим км зайд оршдог. Хил залгаа сумд болон Булган аймгийн баруун өмнөд хилтэй ойр байршилтай.

  • Гадаргын онцлог:

    • Нутгийн баруун болон өмнөд хэсгийг ойт хээрийн намхавтар уулс, гүвээ толгод эзэлдэг.

    • Төв болон хойд хэсгийг Хануй, Хүнүй голын өргөн уудам хөндий, шимт ногоон тал эзэлнэ.

  • Ус зүй:

    • Хануй ба Хүнүй гол: Хангайн нуруунаас эх авч Сэлэнгэ мөрний савд цутгадаг томоохон хоёр гол тус сумын нутгаар дайран урсаж, бэлчээр болон хөрсний чийгийг хангадаг.

    • Голуудын цутгал олон арван жижиг горхи, булаг шанд, түүнчлэн жижиг нуур, тойрмууд элбэгтэй тул нүүдлийн усны шувууд чуулдаг.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Уубулан суурин (аймгийн төвөөс 230 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 5 багтай:

    1. Асгат баг

    2. Өгөөмөр баг

    3. Жарантай баг

    4. Могой баг

    5. Хайрхан баг

  • Хүн ам: 3,494 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, эрүүл мэндийн төв, соёлын төв, үүрэн холбоо, эрчим хүчний сүлжээ бүрэн ажилладаг.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 249,939 толгой (адуу 31,323, үхэр 27,506, тэмээ 14, хонь 122,237, ямаа 68,859; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Бэлчээрийн онцлог: Хануй, Хүнүй голын хөндийн ургамалжилт сайтай хялганат, хужир мараат бэлчээр нь бог болон бод мал өсгөн үржүүлэхэд нэн тохиромжтой. Хонь, ямаа, адуу, үхэр сүрэг зонхилдог ба сүү, цагаан идээ, шар тос, махны гарц арвинтай.

  • Газар тариалан: Голуудын сав дагуу төмс, хүнсний ногоо болон тэжээлийн ургамал бага хэмжээгээр тариалахад тохиромжтой хөрстэй.

5. Түүх соёл, Байгалийн өв

  • Археологийн өв: Хануй, Хүнүй голын сав дагуу эртний Хүннү гүрний үеийн язгууртны булш, хиргисүүр, хүрэл зэвсгийн үеийн буган чулуун хөшөөнүүд олноор бүртгэгдсэн түүхэн өлгий нутаг юм.

  • Байгалийн баялаг: Уулсаараа шинэс, хус модлог ургамалтайгаас гадна аньс, үхрийн нүд, мойл зэрэг зэрлэг жимс, эмийн ургамлууд тархсан.

Хангай сум

Хангай сум нь Хангайн гол нурууны сүрлэг өндөр оргилууд, шинэсэн хөвч тайга, Хойд ба Урд Тэрх, Гичгэний голуудын үзэсгэлэнт сав газар, Ноён хангай дархан цаазат уул, өндөр уулын сарлагийн аж ахуйн баялаг уламжлалтай түүхт нутаг юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны уугуул нутаг дэвсгэр юм.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны томоохон өөрчлөлтөөр 1931 онд Чандмань-Өлзийт Далай хошууны суурин дээр албан ёсоор Хангай сум нэртэйгээр зохион байгуулагдсан түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байгалийн тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: 3,330 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос баруун хойш 230 км зайд, далайн түвшнээс дээш өндөрт өргөгдсөн Хангайн уулархаг бүсэд оршино.

  • Хил залгаа сум, аймгууд: Өөрийн аймгийн Цахир, Тариат, Ихтамир, Чулуут сумдтай, мөн урд талаараа Баянхонгор аймагтай хиллэдэг.

  • Сүрлэг уул нурууд: Нутгийн дийлэнх хэсгийг Хангайн нурууны гол хэсэг болон түүний салбар уулс эзэлнэ:

    • Сүрлэг хайрхнууд: Цагаан асгат, Цахир хайрхан, Тээл, Тэрх, Гичгэний уулс болон дархан цаазат Ноён хангай уул зэрэг мөнх сарьдаг, асга хадат өндөр уулс сүндэрлэдэг.

  • Ус зүй:

    • Уулын түргэн урсгалт Хойд Тэрх, Урд Тэрх, Тээл, Гичгэнэ, Хунтын голууд болон тэдгээрийн олон арван тунгалаг цутгал горхи, булаг шандын өтгөн сүлжээтэй.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Хунт суурин (аймгийн төвөөс 230 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Засаг захиргааны 6 багтай:

    1. Ар баясгалан баг

    2. Ноён хангай баг

    3. Тэрх баг

    4. Чандмань баг

    5. Баянулаан баг

    6. Гичгэнэ баг

  • Хүн ам: 2,957 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, эмнэлэг, соёлын төв зэрэг төрийн үйлчилгээний байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.

4. Эдийн засаг ба Сарлагийн аж ахуй

  • Сарлагийн өлгий нутаг: Өндөр уулын сэрүүн уур амьсгал, саэрт бэлчээр бүхий нутаг тул Монголын сарлагийн аж ахуй хамгийн өндөр хөгжсөн бүс нутгуудын нэг.

  • Цагаан идээ, брэнд: Сарлагийн өтгөн сүүгээр хийсэн шар тос, ааруул, ээзгий, өрөм, бяслаг зэрэг бүтээгдэхүүн нь экологийн цэвэр чанараараа алдартай бөгөөд нутгийн иргэдийн амьжиргааны гол тулгуур болдог. Мөн хонь, адуу өсгөдөг.

5. Байгалийн нөөц ба Аялал жуулчлал

  • Ноён хангай уулын дархан цаазат газар: Хангайн нурууны байгалийн унаган төрх, шинэсэн хөвч ой, ховор ан амьтан (хандгай, буга, согоо, хүдэр, аргаль, янгир, ирвэс), эмийн ургамлыг хамгаалах зорилгоор улсын тусгай хамгаалалтад авсан бүс юм.

  • Рашаан сувилал: Сумын нутагт хүйтэн болон бүлээн эрдэст рашаан ус, шавар эмчилгээний газрууд элбэг тул эрүүл мэндийн чиглэлээр амрагч, сувилуулагчид зорин очдог.

  • Эко аялал жуулчлал: Хорго-Тэрхийн бүстэй хаяа залгаа оршдог тул уулын явган алхалт, морин аялал, онгон байгалийг үзэх чиглэлийн аялагчдын сонирхлыг ихээр татдаг.

Хашаат сум

Хашаат сум нь эртний Түрэгийн үеийн бичиг соёлын хосгүй дурсгал болох Билгээ хаан, Күлтегиний гэрэлт хөшөөт Хөшөө цайдамын дурсгалыг өлгийдөн оршдог түүхийн өлгий нутаг төдийгүй малын тоо толгой, бэлчээрийн гарцаараа аймагтаа тэргүүлэгч тал хээрийн бүс нутаг юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Түшээт хан аймгийн нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны өөрчлөлтөөр 1931 онд Богдхан уулын аймгийн Хангай хайрхан уулын хошууны суурин дээр албан ёсоор Хашаат сум нэртэйгээр байгуулагдсан түүхтэй.

2. Газар зүй ба Байршил

  • Газар нутгийн хэмжээ: 2,585 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос зүүн тийш 170 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 340 орчим км зайд оршдог. Төв замын сүлжээтэй ойр, харьцангуй дэд бүтэц сайтай.

  • Гадаргын онцлог: Хангайн уулсын зах шувтарч, тал хээрийн бүсэд шилжсэн талархаг гадарга зонхилно. Нутгийн өмнөд хэсгээр Баян зэрэг намхан уулс, толгод сүндэрлэнэ.

  • Ус зүй:

    • Хөгшин Орхон, Лүн, Баян, Жаргалантын өргөн уудам хөндийнүүд нутгийн дийлэнх хэсгийг эзэлдэг.

    • Голуудын хөндийгөөр шимт ногоон зүлэг, өргөн шугуй бургас хүрээлсэн үзэсгэлэнт байгальтай.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Баян суурин (аймгийн төвөөс 170 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 5 багтай:

    1. Жаргалант баг

    2. Номгон баг

    3. Цайдам баг

    4. Цагаан хад баг

    5. Баян баг (сумын төв)

  • Хүн ам: 2,916 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, эрүүл мэндийн төв, соёлын төв зэрэг төрийн болон нийгмийн үйлчилгээ төвлөрсөн.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 361,130 толгой (адуу 24,015, үхэр 18,554, тэмээ 797, хонь 195,752, ямаа 122,012; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Бэлчээрийн онцлог: Хөгшин Орхон болон салбар голуудын хөндийн хялганат, хужир мараат шимтэй бэлчээр нь бог (хонь, ямаа) болон бод (адуу, үхэр) мал өсгөхөд нэн тохиромжтой. Сүү, цагаан идээ, айраг, мах, ноос, ноолуурын гарц өндөр.

5. Түүх соёлын дэлхийн өв ба Аялал жуулчлал

Хашаат сум нь дэлхийн нүүдэлчдийн түүх, бичиг соёлын төв цэгүүдийн нэг юм:

  • Хөшөө цайдамын дурсгал (ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв):

    • VIII зууны үеийн Хөх Түрэгийн хаант улсын нэрт цэргийн жанжин Күлтегин (732 он) болон түүний ах Билгээ хаан (735 он)-д зориулсан руни бичигт хосгүй гэрэлт хөшөөнүүд энд оршдог.

    • Эдгээр дурсгал нь нүүдэлчдийн төрт ёс, түүх, уран зохиол, хэл шинжлэлийн үнэлж баршгүй дурсгал бөгөөд орон нутагт Туркийн хамтын ажиллагааны байгууллага (ТИКА)-тай хамтарсан орчин үеийн "Хөшөө цайдам" музей ажиллаж байна.

  • Аялал жуулчлал: Хархорин, Эрдэнэзуу хийд болон Өгий нуурын хооронд оршдог тул соёл, түүхэн дурсгалын чиглэлээр дотоод, гадаадын жуулчдын тасралтгүй зорин очдог аялал жуулчлалын чухал гарц болдог.

Цэцэрлэг сум

Цэцэрлэг сум нь Идэр, Чулуут, Хануй зэрэг томоохон голуудын бэлчир, цавчим хадат сүрлэг уул нурууд, шинэсэн хөвч тайга, байгалийн эрдэст хүйтэн рашаанууд болон бэлчээрийн мал аж ахуйн баялаг нөөцтэй түүхт сум юм.

1. Түүхэн товчоо ба Засаг захиргааны хувьсал

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Мэргэн гүний хошууны уугуул нутаг дэвсгэр юм.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны өөрчлөлтөөр 1931 онд Рашаант уулын хошууны суурин дээр албан ёсоор Цэцэрлэг сум нэртэйгээр байгуулагджээ.

  • Туулант сумын нэгтгэл: 1959 онд тус сумаас болон зэргэлдээх Жаргалант сумаас тодорхой газар нутгийг тасалж Туулант сум-ыг байгуулсан ба удалгүй 1961 оны шинэчлэлээр буцаан нэгтгэж өнөөгийн хилийн зааг бүрэлдсэн байна.

2. Газар зүй ба Байгалийн тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: 2,567 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос хойш 220 км зайд, нийслэл Улаанбаатар хотоос 620 гаруй км зайд алслагдсан. Хойд талаараа Хөвсгөл аймагтай хиллэдэг.

  • Гадаргын онцлог: Эгц, цавчим хажуу бүхий сүрлэг уулс, голуудын уудам хөндий хосолсон өвөрмөц тогтоцтой:

    • Уул нурууд: Рашаант, Жаргалант, Хужирт, Хонгорж, Бургаст зэрэг уул нурууд сүндэрлэнэ.

  • Ус зүй: Монгол орны томоохон голуудын бэлчир нутаг:

    • Томоохон голууд: Идэр, Чулуут, Хануй, Хужирт голууд болон тэдгээрийн олон арван цутгал гол горхи нутгаар нь дайран урсдаг.

    • Нуур, рашаан: Жижиг нуур тойрмууд элбэгтэйгээс гадна нутгийн иргэд эртнээс эмчилгээнд хэрэглэж ирсэн анагаах чадалтай байгалийн хүйтэн рашаанууд олонтой.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Хужирт суурин (аймгийн төвөөс 220 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Засаг захиргааны 5 багтай:

    1. Туулант баг

    2. Чулуут баг

    3. Хонгорж баг

    4. Хужирт баг (сумын төв)

    5. Их булаг баг

  • Хүн ам: 3,627 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, эрүүл мэндийн төв, соёлын төв, холбоо харилцааны үйлчилгээ төвлөрсөн.

4. Эдийн засаг ба Мал аж ахуй

  • Малын тоо толгой: 285,394 толгой (адуу 20,722, үхэр 21,301, тэмээ 0, хонь 129,627, ямаа 113,744; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Бэлчээрийн онцлог: Голуудын сав хөндийн шим тэжээлт ногоон бэлчээр, ус хужир сайтай нуга хөндийнүүд нь бог (хонь, ямаа) болон бод (үхэр, сарлаг, адуу) мал өсгөн үржүүлэхэд нэн тааламжтай. Сүү, цагаан идээ, шар тос, мах, ноос, ноолуурын гарц арвинтай.

5. Байгалийн нөөц ба Аялал жуулчлал

  • Ой, ургамлын баялаг: Уулсаараа шинэсэн ой хөвчтэй, самар, аньс, нэрс, үхрийн нүд, мойл зэрэг зэрлэг жимс жимсгэнэ, төрөл бүрийн эмийн ургамлаар баялаг.

  • Эко аялал жуулчлал: Идэр, Чулуутын сүрлэг хавцал, голын бэлчир нутаг нь загас агнуур, байгалийн гэрэл зураг сонирхогчид болон онгон дагшин байгальд аялагчдын анхаарлыг татах өндөр нөөцтэй бүс юм.

Чулуут сум

Чулуут сум нь Хангайн нурууны сүрлэг ноён оргил Цогтсүмбэр хайрхан, хүрмэн чулуун гүн ангал дундуур урсах алдарт Чулуут голын эх сав, сарлаг болон бэлчээрийн мал аж ахуйн баялаг нөөцтэй, байгалийн хосгүй үзэсгэлэн цогцолсон уулархаг сум юм.

1. Түүхэн товчоо

  • Хошуу засаглал: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин вангийн хошууны нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байв.

  • Байгуулагдсан он жилүүд: Засаг захиргааны шинэчлэлийн эхэн үед буюу 1924 онд албан ёсоор Архангай аймгийн Чулуут сум нэртэйгээр байгуулагдсан ууган сумдын нэг юм.

2. Газар зүй ба Байгалийн тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: 3,900 км² уудам нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил, зай: Аймгийн төв Эрдэнэбулган хот (Цэцэрлэг)-оос баруун хойш 127 км зайд, далайн түвшнээс дээш өндөрт өргөгдсөн Хангайн уулын бүсэд оршдог.

  • Хил залгаа сум, аймгууд:

    • Баруун талаараа: Баянхонгор аймгийн Жаргалант сум

    • Урд талаараа: Баянхонгор аймгийн Галуут сум

    • Зүүн урд талаараа: Архангай аймгийн Ихтамир сум

    • Хойд талаараа: Хангай сум

    • Зүүн талаараа: Өндөр-Улаан сум

  • Сүрлэг уул нурууд: Хангайн гол нурууны өндөр сарьдгууд нутгийн өмнөд болон төв хэсгийг эзэлнэ:

    • Цогтсүмбэр хайрхан: Д.т.д 3,348 метр өндөр Хангайн нурууны сүрлэг оргилуудын нэг.

    • Түүнчлэн Эг, Хүрэмт, Харлагтайн сарьдаг, Жаргалант, Гичгэнэ зэрэг асга хад, хөвч ойтой уулс сүндэрлэнэ.

  • Ус зүй:

    • Чулуут гол: Цогтсүмбэр хайрхан болон салбар уулсаас эх авч, цааш урсан Сэлэнгэ мөрний савд нийлдэг сүрлэг уст голын эх бүс юм.

    • Хануй гол: Төв болон хойд хэсгээрээ Чулуут, Хануй голын өргөн уудам, шимт ногоон хөндийнүүд үргэлжилнэ.

    • Олон арван уулын түргэн урсгалт горхи, байгалийн эрдэст рашаан ус, булаг шандтай.

3. Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм

  • Сумын төв: Жаргалант суурин (аймгийн төвөөс 127 км).

  • Багийн зохион байгуулалт: Албан ёсны 5 багтай:

    1. Хүрэм баг

    2. Хайрхан баг

    3. Халуун-Ус баг

    4. Зуунмод баг

    5. Өлзийт гол баг

  • Хүн ам: 4,010 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, соёлын төв зэрэг төрийн болон нийгмийн үйлчилгээний байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.

4. Эдийн засаг ба Сарлагийн аж ахуй

  • Мал сүргийн онцлог: Хангайн өндөр уулын саруул бэлчээр, сэрүүн уур амьсгалтай тул сарлаг өсгөн үржүүлэхэд нэн тохиромжтой бүс нутаг.

  • Цагаан идээ, брэнд: Сарлагийн сүүгээр хийсэн өтгөн шар тос, ааруул, ээзгий, бяслаг зэрэг сүүн бүтээгдэхүүн нь чанараараа алдартай. Мөн адуу, хонь, ямаан сүрэг жигд өсдөг.

5. Байгалийн баялаг ба Аялал жуулчлал

  • Ойн баялаг: Шинэс (хар мод), хус модон ойтой. Аньс, нэрс, үхрийн нүд, мойл, самар зэрэг байгалийн жимс, вансэмбэрүү, алтангагнуур зэрэг эмийн ховор ургамлаар нэн баялаг.

  • Эко аялал жуулчлал: Цогтсүмбэр хайрхан руу чиглэсэн уулын аялал, Чулуут голын эх дагуух загасчлал, онгон дагшин байгалийг үзэх эко болон морин аяллын чиглэлээр дотоод, гадаадын жуулчдын анхаарлыг татдаг.

Архангай аймгийн тусгай хамгаалалттай газрууд

Архангай аймгийн байгалийн үзэсгэлэнт газрууд

Архангай аймгийн түүх, соёлын дурсгалт газрууд

Алтан сандал уулын буган хөшөө — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Алтан сандал уулын буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Арцатын амны буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Баянцагааны адагийн буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Баянцагааны хөндийн буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Билгэ хааны дурсгал — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Билгэ хааны дурсгал

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Бөмбөгөр уулын буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Бугатын бичээс — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Бугатын бичээс

Дэлгэрэнгүй
Гол мод ii (Хүннү булш) — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Гол мод II (Хүннү булш)

Дэлгэрэнгүй
Дөрвөлжингийн дурсгал — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Дөрвөлжингийн дурсгал

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Жаргалантын буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Заяын гэгээний хүрээ — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Заяын гэгээний хүрээ

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Их Жаргалантын дурсгал

Дэлгэрэнгүй
Культегины хөшөө — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Культегины хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Мөнгөний хөндийн буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Суман голын хадны зураг

Дэлгэрэнгүй
Тариатын бичээс — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Тариатын бичээс

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Тариатын хүрээ

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Улиастайн голын хадны зураг

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Уртын амны буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Хавцалын амны буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Хотонтын төвийн буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Хөрөөгийн үзүүрийн хадны зураг

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Хөшөөтийн амны буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Хүнүй голын буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Цацын эрэгийн буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Цэцэрлэгийн буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Чулуут голын хадны зураг — зураг 1
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Чулуут голын хадны зураг

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Чулуут, Тээлийн голын бэлчирийн буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй
Түүх, соёлын дурсгалт газар

Шивэртийн амны буган хөшөө

Дэлгэрэнгүй

Архангай аймгийн хотын дурсгалт газрууд

Музей, театр, соёлын төв

Рашаан сувилал

Аялахад анхаарах зүйлс

Аялалд гарахаас өмнө цаг агаарын нөхцөл байдал, зам харгуй болон шатахуун түгээх станцын байршлыг урьдчилан судлахыг зөвлөж байна. Мөн орон нутгийн байгаль хамгаалагчидтай холбогдон тусгай хамгаалалттай газар нутгийн дэглэмтэй танилцаарай.

Хэрэгтэй үйлчилгээ

Эх сурвалж: © OpenStreetMap contributors (ODbL). Утас, байршил зэрэг нь шинэчлэгдээгүй байж болно.

Шатахуун түгээх станц (54)

Ачаалж байна…

Эмнэлэг (10)
Эмийн сан (12)
Цагдаа (3)
Банк, АТМ (35)

Ачаалж байна…

Бүх аймгийн хэрэгтэй үйлчилгээ →

Ойролцоох газрууд