Travel Hub Mongolia
Хотонт сум

Хотонт сум

Архангай аймаг

Танилцуулга

Хотонт сум нь эртний нүүдэлчдийн нийслэл Ордубалык (Хар балгас)-ын туурийг өлгийдөн оршдог, шашин соёл, төрийн зүтгэлтнүүдийн өлгий нутаг төдийгүй Хангайн үзэсгэлэнт байгаль, мал аж ахуй, тариалан, аялал жуулчлалын чухал зангилаа бүс юм.

1. Түүхэн товчоо ба Өв соёл

  • Үүсэл, засаг захиргааны өөрчлөлт: Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Сүжигт бэйсийн болон Илдэн бэйлийн хошууны нутаг. 1931 онд Эрдэнэбулган уулын хошуунаас тусгаарлан байгуулагдсан. 1961 онд хуучин Өлзийт уулын хошуунаас тасарч байгуулагдсан Өндөрсант сумыг татан буулгаж, Хотонт суманд нэгтгэжээ.

  • Түүхт Хар балгас (Ордубалык): МЭ 745 онд байгуулагдсан Уйгар улсын нийслэл Ордубалык буюу одоогийн Хар балгасны туурь тус сумын нутагт оршдог. Энэхүү эртний хот нь усалгаат газар тариалан, худалдаа наймаа цэцэглэсэн нүүдэлчдийн томоохон төв байв.

  • Дойтын цагаан нуур ба Хотонт уулын домог: Уйгарын хаант улс мөхөх үед үлдсэн ард иргэдээ авч үлдсэн ухаант Дой хатны амьдарч байсан орд өргөөний буурийг "Дойтын цагаан нуур" хэмээн домоглодог. Түүнийг тэнгэрт халихад эртний Дулаан ууланд оршуулснаар тус хайрхныг "Хатант", улмаар "Хотонт" хэмээн нэрлэж, үе дамжин тахин шүтэж иржээ.

  • Түүхт хүмүүс: Төрийн нэрт зүтгэлтэн, Ардын хувьсгалын удирдагчдын нэг, Монгол Ардын Намын анхны дарга Солийн Данзан (1885 онд Сүжигт бэйс Сандаг-Очирын хошуунд төрсөн) тус нутгийн уугуул бөгөөд сумын төвд түүний хөшөө сүндэрлэдэг.

  • Сүм хийд, шүтээн: Эрдэнэзуу хийдтэй залгаа оршдог учир Зуугийн багш, Зуугийн гэгээнтэн тэргүүтэй эрдэм чадалтай лам хуврагууд олноор тодорч байв. Сумын төвд 1990-ээд онд Хамба лам Д.Доржцэвээний санаачилгаар сэргээн байгуулсан Дашгэмпил хийд бий.

2. Газар зүй ба Байршил

  • Газар нутгийн хэмжээ: 2,417 км² нутаг дэвсгэртэй.

  • Байршил: Улаанбаатар хотоос 360 орчим км, Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган хотоос зүүн урагш 91 км зайд, төв замын дагуу байрладаг.

  • Гадаргын онцлог: Хангайн нурууны зүүн шувтарга, Орхон болон Жарантайн голын хөндийд оршино. Нутгийн өмнөд хэсэгт Өндөрсант, Баянзүрх, Хотонт зэрэг уулс сүндэрлэх бол төв болон хойд хэсгээрээ уужим тэнүүн хөндий, гол горхи, нуур тойром үргэлжилдэг.

  • Шүтээн уулс: Хотонт уул, Дэлгэрхайрхан, Цагаан уул, Сант уул, өвөлдөө цас тогтдоггүй эгц цохиот Цохиот уул зэрэг тахилгат хайрхнуудтай.

3. Засаг захиргаа ба Дэд бүтэц

  • Сумын төв: Хотонт суурин.

  • Засаг захиргааны нэгж: Албан ёсны 6 багтай:

    1. Хотонт баг (сумын төв)

    2. Улаанчулуу баг

    3. Хөөвөр баг

    4. Бургалтай баг

    5. Орхон баг

    6. Өндөрсант баг

  • Дэд бүтэц: 1958 оноос төвийн эрчим хүчний сүлжээнд холбогдсон анхны сумдын нэг. Харилцаа холбоо, нийгмийн үйлчилгээ (сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг) бүрэн төвлөрсөн.

4. Эдийн засаг ба Байгалийн нөөц

  • Шар тос хөвсөн айраг: Хотонт сум нь уруул чимчигнүүлсэн, амт чанар гойдтой гүүний айргаараа улс даяар алдартай. Даншиг наадмын хүрээнд зохиогддог уламжлалт "Айрагны баяр"-ын тэргүүн байрын шагналыг удаа дараа хүртэж байсан ба сум даяараа жил бүрийн намар айрагны баяраа өргөн тэмдэглэдэг.

  • Бэлчээрийн мал аж ахуй: 100 мянга давсан малтай. Сумын нутгаар 50 гаруй км сунан үргэлжлэх Цагаан сүмийн голын эрэг дагуух шим тэжээлт ногоон зүлгийг малчид “Ногоон үелзээ” хэмээн нэрийддэг бөгөөд хүмүүл, таана, жууцай зэрэг шимт ургамал элбэг ургадаг.

  • Газар тариалан: Орхон, Жарантай голын хөндийд үржил шимт хөрс, эртний суваг шуудууны систем түшиглэн төмс, хүнсний ногоо, үр тариа эрхэлж ирсэн баялаг уламжлалтай.

  • Рашаан ус: Үе мөч, дотор эрхтний өвчинд нэн тустай гэгддэг, түүхт Цагаан сүмийн буурьтай залгаа орших халуун рашаан бүхий байгалийн эмчилгээний баялаг бүстэй.

5. Аялал жуулчлал

Хотонт сум нь Монголын түүхэн болон байгалийн аялал жуулчлалын гол зангилаа нутаг юм:

  • Сонгодог аяллын коридор: Эртний нийслэл Хархорин (Эрдэнэзуу хийд)-оос Төвхөн хийд, Орхоны хүрхрээ, Хорго-Тэрхийн цагаан нуур луу зорчих маршрут Хотонт сумын нутгаар дайран өнгөрдөг.

  • Соёлын өвийн бүс: Хар балгасын туурь нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндийн соёлын дурсгалт газрын гол цөм хэсэгт багтдаг тул гадаад, дотоодын судалгаа, жуулчлалын чухал төв болдог.