Travel Hub Mongolia
Сүхбаатар аймаг
Сүхбаатар аймгийн сүлд

Сүхбаатар аймаг

Талбай
82,287км²
Хүн ам (2020)
63,182
Аймгийн төв
Баруун-Урт
Улаанбаатараас
560км
Сумын тоо
13
Дундаж өндөршил
1,080м

Эх сурвалж: ҮСХ (2020 оны тооллого), Wikipedia, touristinfocenter.mn; дундаж өндөршил — Copernicus DEM-ээс тооцоолсон.

Танилцуулга

Сүхбаатар аймаг нь Монгол Улсын зүүн өмнөд хязгаарт орших бөгөөд уудам тал хээр, сөнөсөн галт уулс, Дарьгангын эртний соёл урлаг, хурдан хүлэг, уул уурхайн түшиц нутаг юм.

Ерөнхий мэдээлэл ба засаг захиргаа

  • Байгуулагдсан он: 1942 онд БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Хэнтий болон Дорнод аймгийн зарим сумдыг нэгтгэн "Жавхлант шарга" нэртэйгээр байгуулж, Мандалын хийдэд төвлөрүүлсэн. Улмаар 1943 онд их жанжин Д.Сүхбаатарын нэрэмжит болгон "Сүхбаатар аймаг" хэмээн нэрлэж, төвийг Баруун-Уртын хөндийд суурьшуулсан.

  • Газар нутгийн хэмжээ: 82.3 мянган км².

  • Аймгийн төв: Баруун-Урт хот. Нийслэл Улаанбаатар хотоос 560 км зайд оршдог бөгөөд хатуу хучилттай авто замаар нийслэлтэй бүрэн холбогдсон. Орон нутгийн нисэх буудалтай.

  • Засаг захиргааны бүтэц: 13 сум (Баруун-Урт, Асгат, Баяндэлгэр, Дарьганга, Мөнххаан, Наран, Онгон, Сүхбаатар, Түмэнцогт, Түвшинширээ, Уулбаян, Халзан, Эрдэнэцагаан), 67 орчим багтай.

  • Хил залгаа нутгууд: Урд талаараа БНХАУ-тай (485 км), баруун талаараа Дорноговь аймагтай (165 км), хойд талаараа Хэнтий аймагтай, зүүн талаараа Дорнод аймагтай тус тус хиллэдэг.

  • Хүн ам: 63,182 (2020 оны Хүн ам, орон сууцны улсын тооллого, ҮСХ)

  • Малын тоо толгой: 2,309,534 толгой (адуу 335,530, үхэр 216,538, тэмээ 5,822, хонь 943,826, ямаа 807,818; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

Байгаль газар зүй ба эдийн засгийн онцлог

Газар зүйн өвөрмөц тогтоц:

  • Дарьгангын галт уулсын бүс: Дорнод Монголын талын өмнөд захад далайн түвшнээс дээш дунджаар 1,000–1,200 метрт өргөгдсөн. Дэлхийд ховор 200 гаруй сөнөсөн галт уулс (Шилийн богд, Алтан-Овоо, Зотол хаан г.м) бөөгнөрсөн галт уулын өндөрлөг бүс юм.

  • Элсэн манхан ба агуй: Онгон, Молцогийн их элс зэрэг говийн элсэн бүсүүд тал хээртэйгээ залгаж оршдог. Мөн Монголын хамгийн том базальт чулуун хөндий агуйнуудын нэг болох "Талын агуй" (нийт урт нь 200 гаруй метр, 7 тасалгаатай) энд бий.

  • Усны сүлжээ ба экосистем: Байнгын урсгалт том гол мөрөнгүй ч Ганга, Дуут, Зэгст зэрэг 20 гаруй нуур, 200 гаруй булаг шанд, рашаантай. Лхачинвандад уулын дархан цаазат газар болон цагаан зээрийн олон зуун мянган сүрэг бэлчдэг уудам талтай.

Эдийн засаг, уул уурхай ба дэд бүтэц:

Сүхбаатар аймгийн сумд

Асгат сум

Асгат сум нь Монгол орны дорнод бүс, Сүхбаатар аймгийн нутаг дэвсгэрт, хуучин Дарьганга хошууны түүхэн өлгий нутагт оршдог тал хээрийн ууган сумдын нэг юм. 582.3 мянган га уудам нутаг дэвсгэртэй, эртний тахилгат өндөр уулс, гол булаг, ашигт малтмалын арвин нөөц бүхий бэлчээрийн мал аж ахуйн түшиц нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед эзэн хааны сүрэгчин хэмээгдэж байсан хуучин Дарьганга хошуу-г хуваан зохион байгуулсан анхны 5 сумын нэг юм.

  • Анх байгуулагдсан нь ("Их уул" сум):

    • БНМАУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгч Дартад гэдэг хүн Их уулын энгэрт нутгийн ардуудыг цуглуулан хуралдуулж, тахилгат Их уулын нэрээр анх Их уул сум нэртэйгээр байгуулжээ.

  • Асгат сум болсон нь (1931 он):

    • 1931 оны засаг захиргааны шинэчилсэн хуваариар сумын төвийг Асгат уулын энгэрт төвлөрүүлж, нэрийг нь Асгат сум болгон өөрчилсөн түүхтэй.

  • Төв суурингийн нүүдэл, суурьшил:

    • Анх байгуулагдсанаасаа хойш нийт 8 удаа сумын төвөө нүүлгэж, 1959 онд одоогийн төвлөрсөн газар болох Улаан дэл-д бүрмөсөн суурьшжээ.

  • Анхны нэгдэл: Тус суманд социализмын үед мал аж ахуйн хамтын үйлдвэрлэлийг түшиглэсэн "Соёмбо" нэгдэл анх байгуулагдан ажиллаж байв.

2. Газар нутгийн хэмжээ, байгалийн бүс бүслүүр

  • Газар нутгийн талбай: Нийт 582.3 мянган га (5,823 км²) уудам нутаг дэвсгэртэй.

  • Байгалийн бүс: Монгол орны дорнод тал хээрийн бүсэд хамаарна. Тэнтэр цайрсан хялганат уудам тал, бэсрэг толгод, намхан уулс зонхилдог.

3. Гадаргын тогтоц, өндөржилт

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 1,234–1,334 метр өргөгдсөн өндөрлөг тал газар.

  • Голлох уулс: Нутаг дэвсгэрт нь түүх соёл, нутгийн шүтлэгтэй:

    • Авдарын уул;

    • Баян уул;

    • Асгат уул зэрэг далайн түвшнээс дээш 1,200 гаруй метр өндөр уулс сүндэрлэдэг.

4. Ус зүй, усны эх үүсвэр

  • Гол мөрөн, булаг шанд:

    • Гол горхи: Өвөр хүрэм, Мухар, Сэнжит, Авдарын гол;

    • Булаг шанд: Цагаан булаг, Хавирга зэрэг байгалийн уст цэгүүдтэй тул тал хээрийн бэлчээрийн усан хангамжид чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

5. Байгалийн баялаг, ашигт малтмал

Сумын нутаг дэвсгэр геологийн тогтоц, эрдэс баялгийн арвин нөөцтэй:

  • Төмөрлөг ба ховор металл: Гянтболд (вольфрам);

  • Үнэт, хагас үнэт чулуу, эрдэс: Болор, хайлуур жонш;

  • Түлш, барилгын түүхий эд: Чулуун нүүрс, шохойн чулуу, боржин чулууны арвин нөөцтэй.

6. Нийгэм, эдийн засгийн онцлог

  • Мал аж ахуй: Дорнод тал хээрийн шимт бэлчээрт түшиглэн хонь, ямаа, адуу, үхэр, тэмээ зэрэг таван хошуу мал өсгөн үржүүлдэг уламжлалт мал аж ахуйн гол түшиц сум.

  • Дэд бүтэц: Сумын төв Улаан дэлд засаг захиргаа, ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж, төвийн эрчим хүчний сүлжээ, үүрэн телефоны холбоонд холбогдсон.

Баяндэлгэр сум

Баяндэлгэр сум нь Монгол орны дорнод говийн бүсэд 7.1 мянган км² уудам нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог Сүхбаатар аймгийн баруун хязгаарын түшиц сум юм. Түүхэндээ Дарьганга хошууны баруун гар тэмээчин сүргийн өлгий нутаг байсан бөгөөд чанартай ноолуураараа дэлхийд танигдсан "Баяндэлгэрийн улаан ямаа", түүх домгийн баян дурсгалт газрууд, тэмээний аж ахуйгаараа алдартай билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед хуучин Дарьганга хошууны Баруун гар тэмээчин сүргийн нутаг байв.

  • Байгуулагдсан он (1925 он): Ардын хувьсгалын дараа 1925 онд бие даасан сум болон албан ёсоор байгуулагдсан 100 гаруй жилийн түүхтэй.

  • Алдартнуудын өлгий: Олон арван эрдэмтэд, төрийн зүтгэлтнүүд, хөдөлмөрийн сайчууд, урлаг соёлын алдартнуудыг төрүүлэн гаргасан түүхэн өлгий нутаг юм.

2. Газарзүйн байршил, орон зайн хэмжээ

  • Байршил, зай хэмжээ:

    • Сүхбаатар аймгийнхаа хамгийн баруун захад оршдог.

    • Аймгийн төв Баруун-Урт хотоос 150 км;

    • Дорноговь аймгийн төв Сайншанд хотоос 200 км;

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 600 км зайд тус тус байрладаг.

  • Газар нутгийн талбай: Нийт 7.1 мянган км² (710,000 га) уудам нутаг дэвсгэртэй.

3. Гадаргын тогтоц, байгалийн бүс

  • Байгалийн бүс бүслүүр: Говийн бүсэд хамаарна.

  • Өндөржилт, гадарга: Далайн түвшнээс дээш 1,000–1,200 метр өндөрт өргөгдсөн ухаа, гүвээ толгод, уудам тэнүүн өндөрлөг тал гадарга зонхилдог.

  • Байгалийн үзэсгэлэнт, түүхт газрууд: Дуу шүлэг, домог шастирт мөнхөрсөн олон арван дурсгалт уул, ус, элс манхан бий:

    • Уулс, нурууд, толгод: Орлой гурван зээрд, Өөш морин хошуу, Өргөө таван толгой, Төгрөг гүйлстэйн нуруу, Дөхөмийн баян овоо;

    • Тал, хөндий, элс: Тойг тээгийн тал, Өргөн цагаан дэрс, Дөхөмийн говь, Онгон элс;

    • Булаг, ус: Онгон таван булаг, Шал, Хужиртын ам, Дунд булгийн цоорхой, Цагаан булаг зэрэг байгалийн уст цэгүүд, баянбүрдүүдтэй.

4. Нийгэм, эдийн засгийн онцлог, мал аж ахуй

  • Баяндэлгэрийн улаан ямаа:

    • Тус сумын гол нэрийн хуудас бөгөөд ноолуурын гарц, ширхгийн нарийн уян чанар, дулаан хадгалах чадвараараа Монголдоо төдийгүй дэлхийд танигдсан шилмэл омгийн улаан ямааны нутаг юм.

  • Тэмээн сүрэг ба бэлчээрийн аж ахуй: Эртнээс тэмээн сүргийг өсгөн үржүүлж ирсэн уламжлалтай бөгөөд говь хээрийн шимт бэлчээрт суурилсан тэмээ, адуу, хонь, ямаан сүргийг голлон малладаг.

  • Дэд бүтэц: Сайншанд болон Баруун-Урт хотуудтай холбогдсон авто замын сүлжээтэй, төвийн эрчим хүч, үүрэн холбоонд бүрэн холбогдсон. Сумын төвдөө засаг захиргаа, сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, соёлын байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.

Наран сум

Наран сум нь Монгол орны дорнод өмнөд хэсэг, говь хээрийн залгаа бүсэд оршдог Сүхбаатар аймгийн ууган сумдын нэг юм. Далайн түвшнээс дээш 1,172–1,560 метр өндөрт өргөгдсөн ухаа гүвээт тал зонхилсон нутагтай бөгөөд элс манхан, хад чулуун байгалийн өвөрмөц тогтоцууд, бэлчээрийн мал аж ахуйн баялаг нөөцтэй нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Байгуулагдсан он (1955 он):

    • БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1955 оны 5 дугаар сарын 26-ны өдрийн 46 дугаар зарлигаар Наран сумыг бие даасан засаг захиргааны нэгж болгон албан ёсоор зохион байгуулжээ.

  • Түүхэн суурь: Эртнээс Дарьганга хошууны сүрэгчин хошуудын бүрэлдэхүүнд багтаж, говь хээрийн бэлчээрт таван хошуу мал адгуулан ирсэн баялаг уламжлалтай.

2. Байгаль-газарзүйн бүс, гадаргын тогтоц

  • Байгалийн бүс бүслүүр: Говь, тал хээрийн завсрын бүсэд хамаарна.

  • Өндөржилт:

    • Сумын нутаг дэвсгэр нь далайн түвшнээс дээш 1,172–1,560 метр өндөрт өргөгдсөн.

    • Гадаргын хувьд тэгш тал, ухаа гүвээ толгод голлон зонхилдог.

  • Ноён оргил: Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 1,749 метр өндөр сүндэрлэх Баяндулаан уул юм.

3. Байгалийн үзэсгэлэнт ба сонин тогтоцтой газрууд

Сумын нутагт салхи, усны элэгдэл болон геологийн өвөрмөц хөгжлөөр үүссэн сонирхолтой дурсгалт газрууд олон бий:

  • Элсэн манхан: Молцог элс;

  • Хад чулуун тогтоцууд:

    • Логийн чулуу;

    • Ачаа чулуу;

    • Гэр чулуу;

  • Агуй, гуу жалга: Баяндулааны агуй, Бэрхийн гуу зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт, аялал жуулчлал, танин мэдэхүйн сонирхол татахуйц газрууд элбэг.

4. Нийгэм, эдийн засаг, хөдөө аж ахуй

  • Мал аж ахуй: Говь хээрийн шимт бэлчээрт түшиглэсэн уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй зонхилно. Ялангуяа хонь, ямаа, тэмээ, адууны өсөлт сайнтай.

  • Дэд бүтэц: Аймгийн төв Баруун-Урт хот болон хөрш зэргэлдээх сумдтай шороон болон сайжруулсан замаар холбогддог. Сумын төвдөө захиргааны байгууллага, сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж, төвийн эрчим хүчний найдвартай сүлжээ, үүрэн телефоны холбоонд холбогдсон.

Онгон сум

Онгон сум нь Монгол түмний сэтгэл зүрхэнд хоногшсон "Жаахан шарга" хэмээх сонгодог уртын дууны өлгий нутаг, хуучин Дарьганга хошууны урд хэсэгт БНХАУ-тай 63 км газраар хиллэн оршдог Сүхбаатар аймгийн ууган сумдын нэг юм. 595.3 мянган га уудам нутаг дэвсгэртэй, эртний нүүдэлчдийн түүх соёлын хосгүй нандин өв, Онгон элсний манхан толгод, хадан цохионууд хосолсон байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, хилийн цэргийн хороо байрладаг стратегийн чухал түшиц нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • 1925 оны шинэчлэлт:

    • 1925 онд хуучин Дарьганга хошууг засаг захиргааны хувьд 4 хэлтэс, 18 сумтайгаар шинэчлэн зохион байгуулахад тус нутагт анх Эрдэнэ-Өлзийт, Ганжуур булаг, Бадрах гэсэн 3 сум байгуулагджээ.

  • Сумдын нэгдэл (1931, 1933 он):

    • 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Бадрах, Ганжуур булаг сумд нэгдэж Элстэй сум болсон.

    • 1933 онд Элстэй сум нь Хонгор сумтай нэгдэн, одоогийн нэрээр буюу Онгон сум гэж нэрлэгдэн зохион байгуулагдсан баялаг түүхтэй.

  • Төв суурин: Сумын төв нь Хавирга суурин юм.

2. Газарзүйн байршил, орон зайн хэмжээ

  • Байршил, зам зай:

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 650 км;

    • Сүхбаатар аймгийн төв Баруун-Урт хотоос 170 км зайд байрладаг.

  • Газар нутгийн талбай: Нийт 595.3 мянган га (5,953 км²) нутагтай.

  • Улсын хил: Урд талаараа Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай 63 км зурвасаар шууд хиллэдэг улсын урд хилийн боомт, харуул бүхий нутаг юм.

3. Хүн ам зүй, аж ахуй

  • Хүн ам: 3,521 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Малын тоо толгой: 220,230 толгой (адуу 19,824, үхэр 17,561, тэмээ 673, хонь 113,334, ямаа 68,838; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

4. Гадаргын тогтоц, байгалийн өвөрмөц үзмэрүүд

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэр нь нам уулс, цав толгод бүхий уудам тэгш тал гадарга голлон зонхилно.

  • Элсэн манхан: Сумын төв хэсгээр уртааш сунан тогтсон байгалийн үзэсгэлэнт Онгон элсний манхан толгод байрладаг.

  • Асга хад, цохио: Тэнтэр тэгш талаас цохон ургасан мэт сонин тогтоцтой хадан цохионууд элбэг:

    • Будрын хад;

    • Шартын хад;

    • Адуун чулуу зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт сонин тогтоцуудтай.

5. Түүх соёл, археологийн өв, дэд бүтэц

  • Археологи, түүхийн дурсгалууд:

    • Хүн чулуун хөшөө: Дэлхийд ховор тооцогдох нүүдэлчдийн чулуун урлал болох Хөрөгт, Шивээт, Шартын хад, Таван толгойн хүн чулуун дурсгалуудтай.

    • Хүннүгийн дурсгал: Онгон элсний орчмоос илэрсэн эртний Хүннүгийн үеийн язгууртны булш, хиргисүүрүүд зэрэг олон улсын анхаарал татсан түүх соёлын дурсгалт газрууд элбэг.

  • Соёлын өв: Дэлхийн болон Монголын соёлын өв санд бүртгэгдсэн "Жаахан шарга" хэмээх алдарт уртын дуу энэ нутгийн түүх, уул устай салшгүй холбогддог.

  • Батлан хамгаалах, дэд бүтэц: Улсын өмнөд хилийг манах Хилийн цэргийн хороо сумын нутагт үүрэг гүйцэтгэн байрладаг. Сумын төв Хавиргад захиргаа, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд ажиллаж, төвийн эрчим хүч, үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон.

Түвшинширээ сум

Түвшинширээ сум нь Халхын Сэцэн хан аймгийн Хардэл бэйсийн хошуу болон Дарьганга хошууны тэмээчин сүргийн залгаа нутагт үүссэн, эртний түүхт хийморьлог уулс, говь цайдам, булаг шанд тэгширсэн Сүхбаатар аймгийн баруун хойд бүсийн түшиц сум юм. 432.7 мянган га нутаг дэвсгэртэй, намхан толгод бүхий шимт бэлчээр, хадан цохиот уулсаараа алдартай нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Манжийн болон Богд хаант Монгол Улсын үе:

    • 1720-иод оноос Халхын Сэцэн хан аймгийн Эрх гүн Хардэл бэйсийн хошуу-ны нутагт харьяалагдаж байжээ.

    • 1921 оноос Сэцэн хан аймгийн Эрх гүн Хардэлийн хошуу;

    • 1923 оноос Өлзийт, Малгар, Оорцог уулын хошуу-ны нутаг дэвсгэр болсон түүхтэй.

  • Түвшинширээ сум байгуулагдсан нь (1923–1925 он):

    • 1923–1925 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Хан Хэнтий уулын аймгийн Хардэл жанжин гүний хошуунд харьяалагдах Өлзийт сум болон хуучин Дарьганга хошууны баруун гар тэмээчин сүрэг буюу Уулбаянмөнх уулын отгоос таслан нэгтгэж, Түвшинширээ сум-ыг албан ёсоор байгуулжээ.

2. Газарзүйн байршил, орон зайн сүлжээ

  • Төв суурин: Сумын төв нь Сэргэлэн суурин юм.

  • Байршил, зам зай:

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос зүүн урагш 478 км;

    • Аймгийн төв Баруун-Урт хотоос баруун хойш 136 км;

    • Хэнтий аймгийн төв Өндөрхаан (Чингис хот)-аас 175 км;

    • Дорноговь аймгийн төв Сайншанд хотоос 210 км зайд тус тус байрладаг.

  • Газар нутгийн талбай: Нийт 432.7 мянган га (4,327 км²) нутагтай.

3. Гадаргын тогтоц, уул хад, байгалийн өнгө төрх

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэр нь уудам тал хээр, намхан бэсрэг толгод, гүвээ голлосон шим тэжээлт бэлчээртэй.

  • Ноёлог хадан цохио, уулс: Нутгийн тал дундаас сүндэрлэсэн байгалийн сонин тогтоцтой, түүхт уул хадууд элбэг:

    • Ширээт, Өлзийт, Халх хошуу, Малгар, Дэлгэрхаан;

    • Үнэгт, Оорцог, Зараа, Суман, Цант;

    • Төрөнгийн хад, Арингийн чулуу зэрэг цохиот уулстай.

4. Ус зүй, говь цайдам

  • Булаг шанд, гол горхи:

    • Их булаг, Бага булаг, Алтанбулаг, Хулгар, Хавцал, Адгийн булаг зэрэг байгалийн уст цэгүүдтэй.

  • Нуур тойром, говь цайдам:

    • Нуур, цөөрөм: Замт, Өргөө тойром, Сангийн далай, Хөвөнт, Шүүт;

    • Говь, цайдам: Билгэх, Тоглох, Өгөөмөр зэрэг говь цайдам хосолсон байгалийн өвөрмөц бүстэй.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, аж ахуй

  • Мал аж ахуй: Эртний сүрэгчин болон халх хошууны малч уламжлалтай тул тал хээрийн баялаг бэлчээрт түшиглэн тэмээ, адуу, үхэр, хонь, ямаа бүхий таван хошуу малыг тэгш өсгөн үржүүлдэг.

  • Дэд бүтэц: Баруун-Урт, Өндөрхаан, Сайншанд хотуудтай замын сүлжээгээр холбогдсон, сумын төв Сэргэлэнд засаг захиргаа, сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, соёлын байгууллагууд төвлөрч, төвийн эрчим хүч, үүрэн телефоны холбоонд холбогдсон.

Уулбаян сум

Уулбаян сум нь Монгол орны дорнод тал хээрийн бүсэд 494.5 мянган га нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог Сүхбаатар аймгийн ууган сумдын нэг юм. Түүхэндээ Дарьганга хошуу болон Халхын хошуудын залгаа нутагт Уулбаянмөнх уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдсан баялаг түүхтэй бөгөөд бэлчээрийн мал аж ахуй, эрдэс баялгийн арвин нөөц бүхий бүс нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Байгуулагдсан он (1924 он):

    • 1924 онд анх засаг захиргааны шинэчлэлээр Уулбаянмөнх уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагджээ.

  • Хэнтий аймгийн харьяалал (1931 он):

    • 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр хошуудыг татан буулгаж сум болгон зохион байгуулахад Уулбаянмөнх сум нэртэйгээр Хэнтий аймгийн харьяанд орсон түүхтэй.

  • Сүхбаатар аймагт шилжсэн нь (1942 он):

    • 1942 онд Жавхлант шарга (одоогийн Сүхбаатар) аймаг шинээр байгуулагдах үед Хэнтий аймгаас салж, тус аймгийн харьяалалд шилжин ирж, нэрээ товчлон Уулбаян сум хэмээн нэрлэх болжээ.

  • Засаг захиргааны бүтэц, хүн ам зүй:

    • Засаг захиргааны Баян, Жаргалант, Тэгш, Жавхлант, Дэлгэр гэсэн 5 багтай.

    • Нийт 793 өрхөд 2,780 хүн ам аж төрж байна.

2. Газар нутаг, гадаргын тогтоц

  • Газар нутгийн хэмжээ: Нийт 494,515 га (ойролцоогоор 4,945 км²) уудам нутаг дэвсгэртэй.

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш дунджаар 1,120 метр өргөгдсөн.

  • Гадаргын хэв шинж: Монгол орны дорнод тал хээрийн бүсэд багтах бөгөөд намхан гүвээ толгод, уудам тэнүүн тал гадарга зонхилсон тогтоцтой.

3. Хөрс, ургамалжил, бэлчээрийн онцлог

  • Хөрсний шинж чанар: Чулуурхаг, бударгана, хужир мараа бүхий уулын хүрэн хөрсний хэв шинж өргөн тархсан.

  • Бэлчээрийн ургамал: Тал хээрийн шимт ургамал болох хазаар өвс, хялгана, таана, хөмүүл голлон ургадаг тул малын тарга хүч авах, ялангуяа бог мал бэлчээрлэхэд нэн тохиромжтой шимт тэжээл болдог.

4. Байгалийн баялаг, ашигт малтмал

Сумын нутаг дэвсгэрийн геологийн тогтоц нь эрдэс баялгийн арвин илрэл, нөөцтэй:

  • Өнгөт болон полиметалл: Полиметаллын баялаг хүдэр;

  • Эрдэс түүхий эд: Хайлуур жонш;

  • Төмөрлөг: Төмрийн хүдэр;

  • Эрчим хүчний эх үүсвэр: Уран, нүүрсний илэрц, орд баялагтай.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, аж ахуй

  • Мал аж ахуй: Тал хээрийн шимт бэлчээрт суурилсан уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй (хонь, ямаа, адуу, үхэр, тэмээ) эдийн засгийнх нь гол тулгуур болдог.

  • Дэд бүтэц: Аймгийн төв Баруун-Урт болон хөрш сумдтай авто замаар холбогдсон, сумын төвдөө төрийн захиргаа, ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж, төвийн эрчим хүчний найдвартай систем, үүрэн телефоны холбоонд холбогдсон.

Халзан сум

Халзан сум нь хуучин Дарьганга хошууны таван гар сүрэгтэн хошууны залгаа нутагт байгуулагдсан, дорнод тал хээрийн бүсэд оршдог Сүхбаатар аймгийн ууган сумдын нэг юм. Бэлчээрийн шимт ургамал элбэг, ухаа толгод, тал хөндий зонхилсон тогтоцтой бөгөөд уламжлалт мал аж ахуй, байгалийн эрдэс баялгийн арвин нөөц бүхий нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Байгуулагдсан он (1925 он):

    • 1925 онд хуучин Дарьгангын таван гар сүрэгтэн хошууг 18 сум болгон шинэчлэн зохион байгуулахад Халзан сум албан ёсоор байгуулагджээ.

  • Засаг захиргааны бүтэц:

    • Халзан шанд, Сахиул, Сайн шанд, Хатавч гэсэн 4 багтай.

  • Хүн ам зүй:

    • Нийт 460 өрхөд 1,596 хүн ам аж төрж байна.

2. Гадаргын тогтоц, өндөржилт

  • Байгалийн бүс бүслүүр: Сумын нутаг бүхэлдээ Монгол орны дорнод тал хээрийн бүсэд хамаарна.

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсгийг намхан ухаа толгод, цав толгод болон уудам тал хөндий эзэлдэг.

  • Голлох уулс:

    • Шарга уул (далайн түвшнээс дээш 1,224 метр);

    • Цагаан овоо (далайн түвшнээс дээш 1,100 метр);

    • Дэмбэрэл, Шовдол, Баян-Уул зэрэг уулстай.

  • Хамгийн нам дор цэг: Нутгийн хамгийн нам цэг нь далайн түвшнээс дээш 860 метр өндөрт орших Өөшийн их цагаан нуур юм.

3. Газар ус, тал хөндийн нэршил

Сумын нутаг дэвсгэрт түүх, соёлд дуурсагдсан олон арван тал хөндий, цав толгод оршдог:

  • Тал хөндий, цав толгод: Салхит, Шүүт, Сайншанд, Хужиршанд, Хатавч, Халзаншанд, Чандмань, Өөш морин хошуу гэх мэт уудам хөндийтэй.

4. Ургамалжил, бэлчээрийн төлөв

  • Хээрийн зонхилох ургамал: Хялгана, хазаар өвс, агь голлосон шимт бэлчээртэй.

  • Нэмэлт ба эмийн ургамал: Таана, хөмүүл, дэрс, бударгана, зэрлэг сонгино, тэмээн хөх, чихэр өвс зэрэг малын тарга тэвээрэгт нэн сайн ургамлаас гадна модлог төрлөөс хайлаас ургадаг.

5. Ашигт малтмал, эдийн засгийн онцлог

  • Геологи, эрдэс баялаг: Одоогоор геологийн нарийвчилсан судалгаа харьцангуй бага хийгдсэн хэдий ч нутгийн хөрсөнд:

    • Гянтболд (вольфрам);

    • Зэс, молибден;

    • Төмрийн хүдрийн орд, илэрцүүд тогтоогдсон.

  • Аж ахуй, дэд бүтэц: Шим тэжээлт хээрийн бэлчээрт түшиглэсэн бэлчээрийн мал аж ахуй голлон эрхэлдэг. Сумын төвдөө захиргаа, сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв зэрэг төрийн үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрч, төвийн эрчим хүч, харилцаа холбооны сүлжээнд холбогдсон.

Сүхбаатар аймгийн тусгай хамгаалалттай газрууд

Сүхбаатар аймгийн байгалийн үзэсгэлэнт газрууд

Сүхбаатар аймгийн түүх, соёлын дурсгалт газрууд

Аялахад анхаарах зүйлс

Аялалд гарахаас өмнө цаг агаарын нөхцөл байдал, зам харгуй болон шатахуун түгээх станцын байршлыг урьдчилан судлахыг зөвлөж байна. Мөн орон нутгийн байгаль хамгаалагчидтай холбогдон тусгай хамгаалалттай газар нутгийн дэглэмтэй танилцаарай.

Хэрэгтэй үйлчилгээ

Эх сурвалж: © OpenStreetMap contributors (ODbL). Утас, байршил зэрэг нь шинэчлэгдээгүй байж болно.

Шатахуун түгээх станц (42)

Ачаалж байна…

Эмнэлэг (3)
Эмийн сан (1)
Цагдаа (1)
Банк, АТМ (38)

Ачаалж байна…

Бүх аймгийн хэрэгтэй үйлчилгээ →

Ойролцоох газрууд