Travel Hub Mongolia
Түмэнцогт сум

Түмэнцогт сум

Сүхбаатар аймаг

Танилцуулга

Түмэнцогт сум нь Монгол орны дорнод тал хээрийн бүс, Хэрлэн голын сав газар болон Хар ямаатын байгалийн үзэсгэлэнт уулсын бүсэд 250 мянган га нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог Сүхбаатар аймгийн хойд бүсийн түшиц сум юм. Тамсагбулагийн сангийн аж ахуйн суурин дээр үүсгэн байгуулагдсан, "Дорнод талын улаан үхэр"-ийн шилмэл үүлдэр болон үр тариа, төмс, хүнсний ногооны газар тариалан хосолсон хөдөө аж ахуй, дэд бүтцийн чухал зангилаа нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Тамсагбулагийн САА байгуулагдсан нь (1954 он):

    • БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1954 оны 180 дугаар тогтоолоор Дорнод аймгийн Тамсагбулаг хэмээх газарт нарийвтар ноост хонь үржүүлэх чиглэлтэй Тамсагбулагийн сангийн аж ахуй (САА) байгуулагдсан нь тус сумын анхны суурь үндэс болжээ.

  • Сүхбаатар аймагт шилжин суурьшсан нь (1960 он):

    • Сайд нарын Зөвлөлийн 1960 оны 1 дүгээр сарын 19 дүгээр тогтоолоор Тамсагбулагийн САА-г Сүхбаатар аймгийн Хан Хөхий уулын өвөрт орших Хар ямаатын гянтболдын (вольфрам) уурхайн суурин дээр шилжүүлэн байршуулсан түүхтэй.

  • Мал аж ахуй, тариалан хосолсон аж ахуй (1972 он):

    • 1972 оноос газар тариалангаас гадна нутгийн шилмэл үхрийн үүлдрийг сайжруулан үржүүлснээр мал аж ахуй, газар тариалан тэгш хосолсон бүс нутаг болон хөгжсөн.

  • Их бүтээн байгуулалт (1978 он):

    • 1978 онд ЗХУ-ын хүч хөрөнгө, тусламжаар сумын төвийг цогцоор нь тохижуулж, Соёлын төв, 110 айлын орон сууц, цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын сургууль, дотуур байр, эмнэлэг бүхий орчин үеийн тохилог суурин болгон өргөтгөжээ.

2. Газар нутаг, ус зүй, дэд бүтэц

  • Газар нутгийн талбай: Нийт 250 мянган га (2,500 км²) нутагтай.

  • Ус зүй:

    • Сумын хойд захаар Монгол орны томоохон мөрөн болох Хэрлэн гол 20 гаруй км урсан өнгөрдөг.

    • Түүнчлэн бороо хур, байгалийн усаар тэтгэгддэг 10 орчим нуур, 4 булаг шандтай.

  • Дэд бүтэц, авто зам:

    • Улаанбаатар – Өндөрхаан – Чойбалсан чиглэлийн "Мянганы зам" (хэвтээ тэнхлэгийн хатуу хучилттай засмал зам) сумын нутаг дэвсгэрээр дайран өнгөрдөг стратегийн өндөр ач холбогдолтой тээврийн зангилаа юм.

3. Байгалийн тогтоц, ургамалжил, үзэсгэлэнт газрууд

  • Байгалийн үзэсгэлэнт уулс, хад чулуу:

    • Түмэнцогт уул, Хар ямаатын уул (Байгалийн нөөц газар)-ын төгөл ой, уулын экосистем бүхий байгалийн үзэсгэлэнт газар нутагтай.

    • Инээдэг хад, Арслан хад, Жамбалнавгийн агуй зэрэг сонин тогтоц бүхий хадан цохио, агуйнуудтай.

  • Баялаг ургамалжил, эмийн ургамал:

    • Сумын нутагт ургадаг 400 гаруй зүйл ургамлаас 80 орчим нь эмийн ургамал (алтан гагнуур, монгол догор, бамбай, бонго, зэрлэг сармис, гандигар, хайч өвс г.м) байдаг.

    • Мод сөөг, жимсний төрөлд бор хус, улиангар, хайлаас, монос, долоогоно, тэхийн шээг, нохойн хошуу, яшил, гүйлс ургадаг.

4. Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл

  • Газар тариалан: Газар тариаланд зориулагдсан үржил шимт 10 мянган га эргэлтийн талбайтай бөгөөд улаанбуудай, тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоо амжилттай тариалдаг.

  • Мал аж ахуй: Махны гарц, чанараар шалгарсан нутгийн шилмэл омгийн "Дорнод талын махны хэвшлийн улаан үхэр"-ийг өсгөн үржүүлдэг үржлийн түшиц төв юм.

5. Алдар гавьяатнууд

Түмэнцогт сумын хөдөлмөрч хамт олон, иргэдээс улс эх орныхоо хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсан:

  • Улсын гавьяат цолтон — 3;

  • Улсын аварга — 6;

  • Улсын аварга хамт олон — 4 тус тус төрөн гарсан түүхтэй.