Travel Hub Mongolia
Булган аймаг
Булган аймгийн сүлд

Булган аймаг

Талбай
48,733км²
Хүн ам (2020)
62,089
Аймгийн төв
Булган
Улаанбаатараас
318км
Сумын тоо
16
Дундаж өндөршил
1,340м

Эх сурвалж: ҮСХ (2020 оны тооллого), Wikipedia, touristinfocenter.mn; дундаж өндөршил — Copernicus DEM-ээс тооцоолсон.

Танилцуулга

Булган аймаг нь Монгол орны төв хэсэг буюу үзэсгэлэнт Хангай нуруу, Орхон-Сэлэнгийн сав газарт оршдог бөгөөд аялал жуулчлал, газар тариалан, мал аж ахуйн эрчимтэй бүс, айрагны соёл, эртний түүхийн хосгүй өв өлгий нутаг юм.

Ерөнхий мэдээлэл ба засаг захиргаа

  • Байгуулагдсан он: 1938 оны 1 дүгээр сард Сэлэнгэ болон Төв аймгийн зарим сумдыг нийлүүлэн анх байгуулсан түүхтэй.

  • Газар нутгийн хэмжээ: 48.7 мянган км².

  • Аймгийн төв: Булган хот (Булган сум). Нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун хойд зүгт 318 км зайд оршдог бөгөөд бүрэн хатуу хучилттай авто замаар нийслэл болон зэргэлдээх Орхон, Хөвсгөл, Сэлэнгэ, Архангай аймгуудтай холбогдсон. Орон нутгийн нисэх буудалтай.

  • Засаг захиргааны бүтэц: 16 сум (Булган, Баян-Агт, Баяннуур, Бугат, Бүрэгхангай, Гурванбулаг, Дашинчилэн, Могод, Орхон, Рашаант, Сайхан, Сэлэнгэ, Тэшиг, Хангал, Хишиг-Өндөр, Хутаг-Өндөр), 1 тосгон (Хялганат), нийт 75 орчим багтай.

  • Хил залгаа нутгууд: Хойд талаараа ОХУ (Бүгд Найрамдах Буриад Улс)-тай, зүүн талаараа Сэлэнгэ, Төв, урд талаараа Өвөрхангай, баруун талаараа Архангай, Хөвсгөл аймгуудтай тус тус хиллэдэг. Мөн Орхон аймгийг нутагтаа бүрэн хүрээлж оршдог.

  • Хүн ам: 62,089 (2020 оны Хүн ам, орон сууцны улсын тооллого, ҮСХ)

  • Малын тоо толгой: 2,979,671 толгой (адуу 389,684, үхэр 381,700, тэмээ 2,567, хонь 1,331,780, ямаа 873,940; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

Байгаль газар зүй ба экологийн баялаг

Гадаргын онцлог ба галт уулын бүс:

  • Ойт хээр, уулын тайга хосолсон байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, далайн түвшнээс дээш дунджаар 1,000–1,500 метр өндөрт оршдог.

  • Унтарсан галт уулсын тогтоц: Дөрөвдөгч галавын үед оргилж байсан Уран тогоо, Тулга, Тогоо, Бүрхээр, Жалавч зэрэг байгалийн сонин тогтоцтой, тогооныхоо гүнд жижиг нуур, ой мод агуулсан унтарсан галт уулсын цогцолбортой (Хутаг-Өндөр сум).

  • Бүрэгхангай, Булганхангай, Бүтээлийн нуруу, Хантай зэрэг шилмүүст, навчит ой бүхий үзэсгэлэнт уул нуруутай.

Усны сүлжээ ба баялаг:

Булган аймгийн сумд

Гурванбулаг сум

Гурванбулаг сум нь Төвийн бүсийн уулархаг хээр, тал хөндий хосолсон нутагт, Архангай болон Булган аймгийн зааг дээр оршдог. Эртний түүхт Авзага хайрханы өлгий нутаг төдийгүй бэлчээрийн мал аж ахуй, төвийн бүсийн авто замын коридорт ойр байршил бүхий Булган аймгийн урд бүсийн түшиц сумдын нэг юм.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны хувьсал

  • Хувьсгалын өмнөх үе: Гурванбулаг сумын нутаг дэвсгэр нь Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт ханы хошууны хойд хэсэг, Бишрэлт гүний хошууны урд хэсэгт харьяалагдаж байжээ.

  • 1920-иод оны өөрчлөлт: 1924 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр дээрх бүтцийг өөрчилж, Богд хан уулын аймгийн Хангай хайрхан уулын хошуу болон Авзага хайрхан уулын хошуу болгон зохион байгуулсан.

  • Сум байгуулагдсан нь:

    • 1931 оны засаг захиргааны их өөрчлөлтөөр Архангай аймгийн харьяанд Зүүн Гурванбулаг сум нэртэйгээр анх байгуулагджээ.

    • 1942 онд шинээр байгуулагдсан Булган аймагт шилжин харьяалагдах болов.

    • 1956 онд хөрш зэргэлдээ Авзага сумыг татан буулгаж, нутаг дэвсгэрийнх нь ихэнх хэсгийг Гурванбулаг сумтай нэгтгэснээр өнөөгийн хилийн цэс тогтсон түүхтэй.

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил: Булган аймгийн баруун өмнөд захад оршдог.

    • Аймгийн төв Булган хотоос урагш 150 км;

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун тийш 270 км зайд байрладаг.

  • Хил залгаа сумд:

    • Өөрийн аймгийн: Баруун хойд талаараа Могод, хойд талаараа Хишиг-Өндөр, зүүн талаараа Дашинчилэн, зүүн урд талаараа Рашаант сумтай;

    • Архангай аймгийн: Урд талаараа Хашаат, баруун талаараа Өгийнуур сумтай тус тус хил залгадаг.

  • Газар нутгийн хэмжээ: Нийт 2,686 км² (268.6 мянган га). Нутаг дэвсгэрийн урт нь хойноос урагш 80 орчим км сунан тогтсон.

  • Өндөржилт: Сумын төв нь далайн түвшнээс дээш 1,097 метрийн өндөрт байрладаг.

3. Хүн ам, нийгмийн бүтэц

  • Хүн ам: 3,131 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

  • Засаг захиргааны нэгж: Тогоо булан, Хөгнө, Авзага, Авзага хайрхан зэрэг багуудад хуваагддаг.

  • Нийгмийн дэд бүтэц: Сумын төвд ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Төвийн цахилгаан эрчим хүчний сүлжээ болон үүрэн телефоны өндөр хурдны сүлжээ нэвтэрсэн.

4. Хөдөө аж ахуй, байгалийн нөөц

  • Мал аж ахуй: Сумын эдийн засгийн гол үндэс нь уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй юм. Тал хээрийн шимт бэлчээрт тохирсон хонь, адуу, үхэр, ямаан сүргийг түлхүү өсгөн үржүүлдэг. Булган аймгийн айраг, цагаан идээний соёлоороо алдартай бүсийн нэг юм.

  • Байгаль, аялал жуулчлал: Авзага хайрхан уул, нуурууд болон хөрш зэргэлдээх Өгий нуур, Хөгнө Тарнын байгалийн цогцолборт газартай ойр оршдог тул төвийн бүсийн аялал жуулчлалын маршрутын чухал дамжин өнгөрөх бүс нутаг болдог.

Сайхан сум

Сайхан сум нь Хангайн бүсийн ойт хээрийн үзэсгэлэнт байгаль, Орхон болон Хануй голын сав нутагт оршдог. Монгол даяар алдартай айргийн соёл, уламжлалт мал аж ахуй, үндэсний бөхийн өлгий нутаг төдийгүй Булган аймгийн баруун бүсийн 100 гаруй жилийн түүхт ууган сумдын нэг юм.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Байгуулагдсан он: Анх 1924 оны наймдугаар сард Богд хан уулын аймгийн Булган хан уулын хошууны харьяанд байгуулагджээ. Улмаар 1938 онд Булган аймаг байгуулагдахад тус аймгийн бүрэлдэхүүнд багтсан 100 гаруй жилийн түүхтэй ууган сум юм.

  • Сумын төв: Хульж (Хүрээ толгой) суурин.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Сум нь засаг захиргааны хэд хэдэн багт хуваагдаж, төрийн болон нийгмийн үйлчилгээг иргэдэд хүргэдэг.

  • Хүн ам: 3,271 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил: Булган аймгийн баруун төв хэсэгт оршдог.

    • Аймгийн төв Булган хотоос баруун урагш 110 орчим км;

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 360 орчим км зайд байрладаг.

  • Газар нутгийн талбай: Нийт 2,773 км² (277.3 мянган га).

  • Хил залгаа сум, аймгууд:

    • Өөрийн аймгийн: Өмнө талаараа Могод, хойд талаараа Баян-Агт, зүүн хойд талаараа Хутаг-Өндөр, зүүн талаараа Бугат, Орхон сумдтай;

    • Архангай аймгийн: Баруун болон баруун өмнө талаараа Өлзийт, Хайрхан сумдтай тус тус хил залгадаг.

  • Байгалийн бүс бүслүүр: Ойт хээрийн бүсэд хамаардаг. Нарсан болон шинэсэн ойтой уул нурууд, уужим саруул хөндий, голын хөндийн үржил шимт бэлчээр хосолсон баялаг тогтоцтой.

3. Хөдөө аж ахуй, алдарт айргийн соёл

  • Монгол айргийн өлгий: Сайхан сум нь Монгол орон даяар амт чанараараа тэргүүлдэг Булганы Сайханы айраг-аараа алдартай. Хангайн шим тэжээлт өвс ногоо, цэнгэг ус, хөхүүрийн уламжлалт исгэлтийн арга барил нь тус нутгийн айргийн нэр хүндийг тодорхойлдог бөгөөд сумын брэнд бүтээгдэхүүн болдог.

  • Малын тоо толгой: 248,181 толгой (адуу 52,829, үхэр 22,323, тэмээ 85, хонь 118,935, ямаа 54,009; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

  • Газар тариалан: Малын тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногооны тариалалтыг зохих хэмжээнд эрхэлдэг.

4. Байгалийн баялаг, түүх соёл

  • Ус зүй, рашаан ус: Орхон болон Хануй голын ай савын гол горхи, байгалийн ундарга сайтай булаг шанд, рашаануудтай.

  • Ан амьтан, ургамал: Ой тайга, уулаараа буга, бор гөрөөс, зэрлэг гахай, чоно, үнэг, тарвага, хярс тархсан. Эмийн ховор ургамал, самар, мойл, үхрийн нүд зэрэг байгалийн баялгаар элбэг.

  • Спорт, бөхийн өлгий: Үндэсний бөхийн спортын өндөр уламжлалтай бөгөөд Монгол Улсын аварга, арслан, заан, начин цолтой олон хүчит бөхчүүд төрөн гарсан түүхтэй.

5. Нийгэм, дэд бүтэц

  • Сумын төвд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв хэвийн ажиллаж байна.

  • Төвийн цахилгаан эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээ болон үүрэн холбооны өндөр хурдны 4G сүлжээнд бүрэн холбогдсон.

  • Ойт хээрийн үзэсгэлэнт байгаль, нүүдэлчдийн гүү сааль, айргийн аялал, морин аяллыг түшиглэсэн соёлын болон эко аялал жуулчлал хөгжих өндөр нөөцтэй.

Тэшиг сум

Тэшиг сум нь Монгол орны хойд хил дээр, ОХУ-тай хил залган оршдог бөгөөд нутаг дэвсгэрийнхээ дийлэнх хэсэгт өтгөн ой тайга, тунгалаг цэнгэг гол мөрөн, аймагтаа хамгийн томд тооцогдох Харгал нуурыг багтаасан байгалийн үзэсгэлэнт бүс нутаг юм.

1. Засаг захиргаа, хилийн зааг

  • Олон улсын хил: Хойд талаараа ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улстай улсын хилээр хиллэдэг стратегийн ач холбогдолтой хилийн сум юм.

  • Аймаг, сумдын хил: Баруун болон өмнө талаараа Хөвсгөл аймгийн зарим сумд, өөрийн аймгийн Хутаг-Өндөр, Сэлэнгэ сумдтай тус тус хил залгадаг.

  • Газар нутгийн хэмжээ: Нийт 771,900 га (7,719 км²) бөгөөд газар нутгийн талбайгаараа Булган аймагтаа томоохонд тооцогдоно.

  • Сумын төв: Тэшиг суурин.

2. Байгалийн бүс бүслүүр, ой мод

  • Ойн сан: Нийт нутаг дэвсгэрийн 85 орчим хувийг ой тайга эзэлдэг. Хуш, хар мод (шинэс), нарс, хус зэрэг шилмүүст болон навчит ой бүхий Монгол орны хамгийн ойрхог сумдын нэг юм.

  • Гадаргын онцлог: Өндөр уулын тайга, ойт хээр, голуудын өргөн хөндий хосолсон байгалийн онгон дагшин тогтоцтой.

  • Ойн баялаг: Ойдоо самар, анис, нэрс, мойл, үхрийн нүд, гүзээлзгэнэ зэрэг байгалийн зэрлэг жимс жимсгэнэ, төрөл бүрийн эмийн ургамлаар нэн баялаг.

3. Ус зүй, цэнгэг нуурууд

  • Харгал нуур: Булган аймгийн нутаг дэвсгэр дэх хамгийн том тогтмол уст цэнгэг нуур болох Харгал нуур тус сумын нутагт оршдог. Энэхүү нуур нь усны шувууд чуулдаг, үзэсгэлэнт байгальтай, аялал жуулчлалын чухал түшиц газар юм.

  • Гол мөрөн: Монгол орны томоохон голуудын нэг болох Эг гол, мөн Тарвагтай, Эрин, Тавт, Төмрөн, Хужирт зэрэг олон арван түргэн урсгалт тунгалаг гол горхи, булаг шандууд урсан өнгөрдөг усны арвин нөөцтэй нутаг билээ.

  • Загасны нөөц: Гол, нуурууд нь тул, зэвэг, хадран, цурхай, алтайн сугас зэрэг агнуурын үнэт загасаар баян.

4. Биологийн олон янз байдал

  • Амьтны аймаг: Өтгөн ой тайга, өндөр уулсаар нь хүрэн баавгай, хангайн буга, согоо, хандгай, хүдэр, зэрлэг гахай, шилүүс, чоно, үнэг, нохой зээх зэрэг ховор болон агнуурын үнэт ан амьтад элбэг тархсан.

  • Жигүүртэн: Цармын бүргэд, шонхор, ууль, шар шувуунаас гадна нуур, голын дагуу хун, галуу, тогоруу, ангир, нугас зэрэг олон төрлийн нүүдлийн болон усны шувууд зусдаг.

5. Нийгэм, эдийн засаг, аялал жуулчлал

  • Хөдөө аж ахуй: Ойт хээрийн бүсийн уламжлалт бэлчээрийн болон эрчимжсэн мал аж ахуй, ойн дагалдах баялгийн ашиглалт голлодог. Үхэр, хонь, адууг түлхүү өсгөн үржүүлдэг.

  • Дэд бүтэц: Сумын төвд ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд төвийн эрчим хүчний найдвартай систем, үүрэн холбооны өндөр хурдны сүлжээнд холбогдсон.

  • Аялал жуулчлал: Харгал нуур, Эгийн голын хөндий, онгон дагшин тайга, загасчлал болон морин аяллыг түшиглэсэн экологийн болон тусгай сонирхлын аялал жуулчлалыг олон улсын түвшинд хөгжүүлэх өндөр нөөц бололцоотой нутаг юм.

Хутаг-Өндөр сум

Хутаг-Өндөр сум (хуучнаар Магсаржав сангийн аж ахуй) нь Сэлэнгэ мөрөн болон Эг голын сав бэлчирт оршдог. Монгол Улсын баатар, Хатанбаатар С.Магсаржавын өлгий нутаг, эртний Уйгурын үеийн түүхт Баянбалык (Бийбулаг) хотын туурь, рашаан сувилал, ой тайга, үр тарианы баялаг талбай хосолсон Булган аймгийн баруун хойд бүсийн томоохон сумдын нэг юм.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Түүхэн угшил: Тус нутаг нь Манлай ван Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржавын төрж өссөн өлгий нутаг юм. Социализмын үед түүний алдар гавьяаг мөнхжүүлэн "Магсаржав" сангийн аж ахуй-г түшиглүүлэн зохион байгуулж байжээ.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Тус сум нь Тээл, Уньт, Хантай, Хонгор, Төвийн гэсэн засаг захиргааны 5 багтай.

  • Сумын төв: Хутаг суурин.

  • Хүн ам: 4,842 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)

2. Газарзүйн байршил, байгалийн тогтоц

  • Байршил: Булган аймгийн баруун хойд хэсэгт оршдог.

    • Аймгийн төв Булган хотоос баруун хойш 150 орчим км;

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 480 орчим км зайд байрладаг.

  • Хил залгаа сум, аймгууд:

    • Өөрийн аймгийн Тэшиг, Сэлэнгэ, Бугат, Сайхан, Баян-Агт сумдтай;

    • Баруун талаараа Хөвсгөл аймгийн зарим сумдтай хил залгадаг.

  • Зам тээврийн давуу тал: Булган–Хөвсгөл чиглэлийн улсын чанартай хатуу хучилттай төв авто зам сумын төвөөр дайран өнгөрдөг тул тээвэр логистик, аялал жуулчлалын нэн таатай байршилтай.

  • Гадаргын онцлог: Ой тайга, уулархаг бүс давамгайлсан. Сэлэнгэ мөрөн болон Эгийн голын хөндийн үржил шимт хөрс, шилмүүст болон навчит ой бүхий өндөр уулс, уужим саруул тал хөндий хосолсон баялаг гадаргатай.

3. Эмчилгээний рашаан, усны нөөц

  • Их булагийн рашаан: Сумын төвөөс 20 км зайд Уньт багийн нутагт оршдог. Чихрийн шижин, дотор эрхтэн, бодисын солилцооны өвчинд онцгой сайн гэдгээрээ улс даяар алдаршсан байгалийн рашаан юм.

  • Хантайн рашаан: Хантай багийн нутагт орших ходоод, цөс, хоол боловсруулах эрхтэнд ач тустай хүйтэн рашаан.

  • Ус зүй: Монгол орны хоёр том мөрөн болох Сэлэнгэ мөрөн, Эг гол сумын нутгаар урсаж бэлчирлэдэг тул цэнгэг ус, загас (тул, зэвэг, хадран, цурхай)-ны арвин нөөцтэй.

4. Түүх, археологийн хосгүй өв

  • Бийбулагийн туурь (Баянбалык): VIII зууны үеийн Уйгурын хаант улсын Моюнчур хааны зарлигаар 758 онд байгуулсан Баянбалык хотын шороон хэрэмт туурь Тээл багийн нутагт оршдог. Энэ нь Төв Азийн нүүдэлчдийн хот суурин байгуулалтын түүхийн ховор нандин олдвор юм.

  • Түүхэн дурсгалууд: Эртний хүн чулууд, буган хөшөө, булш хиргисүүрүүд болон 1921 оны Ардын хувьсгалтай холбоотой түүхэн дурсгалт газрууд олон бий.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал

  • Хөдөө аж ахуй:

    • Газар тариалан: Эг, Сэлэнгийн сав дагуух үржил шимт хөрсийг түшиглэн улаан буудай, тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоо их хэмжээгээр тариалдаг Булган аймгийн газар тариалангийн гол бүс.

    • Мал аж ахуй: Бэлчээрийн болон эрчимжсэн мал аж ахуй өндөр хөгжсөн. Сүү, махны чиглэлийн үхэр, хонь, адууг түлхүү өсгөн үржүүлдэг.

  • Дэд бүтэц, нийгмийн хүрээ: Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Сум дундын эмнэлэг, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулдаг. Төвийн эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн холбооны өндөр хурдны 4G сүлжээнд бүрэн холбогдсон.

  • Аялал жуулчлал: Хөвсгөл нуурыг зорих аяллын төв замын дагуу байрладаг, Бийбулагийн туурь, Их булаг болон Хантайн рашаан сувиллууд, Эг-Сэлэнгийн үзэсгэлэнт бэлчир, загасчлалын бүсийг түшиглэн аялал жуулчлал эрчимтэй хөгжиж байна.

Булган аймгийн тусгай хамгаалалттай газрууд

Булган аймгийн байгалийн үзэсгэлэнт газрууд

Булган аймгийн түүх, соёлын дурсгалт газрууд

Булган аймгийн хотын дурсгалт газрууд

Рашаан сувилал

Аялахад анхаарах зүйлс

Аялалд гарахаас өмнө цаг агаарын нөхцөл байдал, зам харгуй болон шатахуун түгээх станцын байршлыг урьдчилан судлахыг зөвлөж байна. Мөн орон нутгийн байгаль хамгаалагчидтай холбогдон тусгай хамгаалалттай газар нутгийн дэглэмтэй танилцаарай.

Хэрэгтэй үйлчилгээ

Эх сурвалж: © OpenStreetMap contributors (ODbL). Утас, байршил зэрэг нь шинэчлэгдээгүй байж болно.

Шатахуун түгээх станц (50)

Ачаалж байна…

Эмнэлэг (6)
Эмийн сан (3)
Цагдаа (2)
Банк, АТМ (14)

Ачаалж байна…

Бүх аймгийн хэрэгтэй үйлчилгээ →

Ойролцоох газрууд