

Дорноговь аймаг
- Талбай
- 109,472км²
- Хүн ам (2020)
- 71,014
- Аймгийн төв
- Сайншанд
- Улаанбаатараас
- 463км
- Сумын тоо
- 14
- Дундаж өндөршил
- 1,040м
Эх сурвалж: ҮСХ (2020 оны тооллого), Wikipedia, touristinfocenter.mn; дундаж өндөршил — Copernicus DEM-ээс тооцоолсон.
Танилцуулга
Дорноговь аймаг нь Монгол орны зүүн өмнөд хэсэгт, БНХАУ-тай хиллэдэг төдийгүй Өмнөговь, Дундговь, Говьсүмбэр, Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудтай хил залгаа оршдог. Монгол Улсыг Ази, Европтой холбосон тээвэр логистик, аж үйлдвэр, уул уурхай, аялал жуулчлалын стратегийн гол гарц нутаг юм.
Ерөнхий мэдээлэл ба засаг захиргаа
Газар нутгийн хэмжээ: 109.5 мянган хавтгай дөрвөлжин километр (улсын нийт нутгийн 7 орчим хувь).
Аймгийн төв: Сайншанд хот (Улаанбаатар хотоос 463 км зайтай, олон улсын төмөр зам болон босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай авто замаар нийслэлтэй бүрэн холбогдсон).
Засаг захиргааны бүтэц: 14 сум (Сайншанд, Замын-Үүд, Алтанширээ, Айраг, Даланжаргалан, Иххэт, Дэлгэрэх, Өргөн, Сайхандулаан, Улаанбадрах, Хатанбулаг, Хөвсгөл, Мандах, Эрдэнэ), 60 гаруй багтай.
Хүн ам: 71,014 (2020 оны Хүн ам, орон сууцны улсын тооллого, ҮСХ)
Малын тоо толгой: 1,643,966 толгой (адуу 126,705, үхэр 88,875, тэмээ 60,988, хонь 593,740, ямаа 773,658; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Дэд бүтэц, аж үйлдвэр, эдийн засаг
Тээвэр, логистик ба боомтууд:
Замын-Үүд боомт: Монгол Улсын экспорт, импортын хамгийн том хуурай замын боомт бөгөөд чөлөөт бүс, ачаа шилжүүлэн ачих терминалууд байрладаг.
Төмөр замын сүлжээ: Олон улсын төмөр замын гол шугамаас гадна сүүлийн жилүүдэд ашиглалтад орсон Тавантолгой–Зүүнбаян чиглэлийн төмөр зам Сайншанд, Зүүнбаян өртөөтэй холбогдож, бүс нутгийн логистикийн зангилаа улам тэлсэн.
Ханги боомт: Хатанбулаг сумын нутагт орших Ханги-Мандал боомтоор уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын хоёр дахь том урсгал нэвтэрдэг.
Хүнд үйлдвэрлэл, эрчим хүч:
Газрын тос боловсруулах үйлдвэр: Алтанширээ сумын нутагт БНЭУ-ын хөнгөлөлттэй зээлийн хүрээнд Монгол Улсын анхны газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалт өрнөж, Сайншандаас үйлдвэр хүртэлх салбар төмөр зам, авто зам, дэд станцууд бүрэн ашиглалтад орсон.
Уул уурхай, барилгын материал: Цагаансуварга, Өргөн, Айраг зэрэг бүс нутгуудад хайлуур жонш, зэс, төмрийн хүдэр, нүүрс, шохойн чулуу, цементийн үйлдвэрүүд (жишээ нь, "Монцемент") тогтвортой үйл ажиллагаа явуулдаг.
Түүх, соёл ба байгалийн өв
Түүхэн уламжлал: Эртнээс Халхын мэргэн вангийн хошуу хэмээн алдаршсан. 1931 онд байгуулагдсанаас хойш говь нутгийн хөгжлийн түшиц төв болж ирсэн түүхтэй.
Палеонтологи, археологийн өлгий: 80 гаруй сая жилийн өмнөх үлэг гүрвэлийн чулуужсан яс, өндөг, эртний амьтан ургамлын олдвор, чулуужсан ой моддоор дэлхийд танигдсан.
Ноён хутагт Данзанравжаагийн өв: XIX зууны соён гэгээрүүлэгч Говийн V ноён хутагт Лувсанданзанравжаагийн үүсгэн байгуулсан "Хамрын хийд", дэлхийн энергийн төв хэмээгддэг Шамбалын орон, орон нутгийн Равжаагийн нэрэмжит музей нь аялал жуулчлалын гол тулгуур болдог.
Аймгийн 7 гайхамшиг
Хамрын хийд (Шамбалын орон): Говийн V ноён хутагт Данзанравжаагийн байгуулсан соёл, шашин, оюун санааны дурсгалт төв.
Цагаан дарь эх бурхан: Ноён хутагтын өөрийн гараар зурж, аравнайлсан урлаг, шүтээний хосгүй бүтээл.
Сүйхэнтийн ой ба Өлгий хийд: Олон сая жилийн турш хадгалагдсан чулуужсан модод бүхий байгалийн өвөрмөц тогтоц, түүхт хийдийн туурь.
Цонжийн булуу: Говь нутгийн үзэсгэлэнт уул, палеонтологийн олдвор бүхий газар.
Бүрдэнэ булаг ба Мөнхийн ам: Говийн элсэн манхан дундах ургамал мод, рашаан ус бүхий байгалийн баянбүрд.
Эргэлийн зоо: Эртний палеонтологийн судалгааны гол бүс нутаг болох өвөрмөц шаварлаг тогтоц бүхий байгалийн дархан цаазат газар.
Нүдэнгийн хонхор: Говийн ховор ургамал, ан амьтан бүхий тогтоц газар.
Холбоо барих мэдээлэл
Холбоо барих: dornogovi.gov.mn (аймгийн албан ёсны цахим хуудас)
Дорноговь аймгийн сумд
- Алтанширээ сумДэлгэрэнгүй →
- Дэлгэрэх сумДэлгэрэнгүй →
- Замын-Үүд сумДэлгэрэнгүй →
- Мандах сумДэлгэрэнгүй →
- Сайншанд сумДэлгэрэнгүй →
- Сайхандулаан сумДэлгэрэнгүй →
- Улаанбадрах сумДэлгэрэнгүй →
- Эрдэнэ сумДэлгэрэнгүй →
Айраг сум
Айраг сум нь Дорнод говийн цөлөрхөг хээрийн бүсэд, төмөр зам болон босоо тэнхлэгийн олон улсын авто замын гол коридорт оршдог. Монгол Улсын хайлуур жоншны олборлолт, экспортын гол түшиц нутаг бөгөөд уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй, уул уурхай, төмөр замын тээвэр логистик хосолсон Дорноговь аймгийн хойд бүсийн чухал сум юм.
1. Газарзүйн байршил, байгалийн тогтоц
Өндөржилт, гадарга: Далайн түвшнээс дээш 1,000–1,073 метр өндөрт өргөгдсөн.
Байгалийн бүс бүслүүр: Физик газарзүйн хувьд Дорнод говийн цөлөрхөг хээрийн бүсэд хамаарна. Говь хээрийн заагт оршдог ч дийлэнх нутаг дэвсгэр нь тал хээрийн бэлчээр, говь хосолсон уудам тэгш, талархаг гадаргатай.
Байршлын давуу тал: Улаанбаатар–Замын-Үүдийн олон улсын төмөр зам (УБТЗ) болон АН-3 босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай төв авто зам сумын нутгаар дайран өнгөрдөг тул тээвэр логистик, зах зээлийн холбоос маш сайн хөгжсөн.
2. Цаг уурын нөхцөл
Уур амьсгал: Эх газрын хатуу ширүүн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө хүйтэн жавартай, зундаа нэлээд халуун, хоногийн болон улирлын температурын хэлбэлзэл ихтэй.
Температур:
1 дүгээр сарын дундаж температур: -31.8°C
7 дугаар сарын дундаж температур: +35°C...+40°C
Салхи, тунадас: Жилийн салхины дундаж хурд 6–12 м/с (хавар, намрын улиралд салхи, шороон шуурга элбэг). Жилийн хур тунадасны нийлбэр 100–110 мм орчим байдаг хуурай бүс нутаг юм.
3. Байгалийн баялаг, хайлуур жоншны орд газрууд
Айраг сум нь геологи, эрдэс баялгийн хувьд Монголдоо хайлуур жоншны хамгийн их баялагтай бүс нутгуудын нэг билээ:
Хайлуур жоншны томоохон ордууд:
Бужгар
Баруун цагаан дэл
Хонгор
Сөрт
Хайрт
Дай уул
Бусад ашигт малтмал: Шохойн чулуу, барилгын түүхий эд болон төрөл бүрийн гоёл чимэглэлийн өнгөт чулуу (гартаам, мана, хаш)-ны баялаг нөөцтэй.
4. Бэлчээр, биологийн олон янз байдал
Бэлчээрийн шимт ургамал: Говь, тал хээрийн нөхцөлд зохицсон малд нэн шим тэжээлтэй ургамлын бүрхэвчтэй:
Үетэн, хээрийн ургамал: Хиаг, хялгана, хазаар өвс, ерхөг, суль, дэрс
Говийн шимт сөөг, бутлаг: Таана, хөмүүл, баглуур, бударгана, шар мод, бут
Эмийн болон бусад: Агь, шарилж, болжмор өвс
Ан амьтан: Говь хээрийн экосистемийн төлөөлөл болсон цагаан зээр, хар сүүлт, үнэг, хярс, мануул, чоно, туулай, дорго зэрэг ан амьтад элбэг нутагладаг.
5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал
Мал аж ахуй: Говь хээрийн бэлчээрийн онцлогт тохирсон хонь, ноолуурын чанар сайтай ямаа, хоёр бөхт тэмээ, адуу сүргийг түлхүү өсгөн үржүүлдэг.
Уул уурхай, тээвэр: Хайлуур жоншны олборлолт, баяжуулалт болон төмөр замын ачаа тээврийн үйлчилгээ нь орон нутгийн иргэдийн ажлын байр, эдийн засгийн орлогын чухал эх үүсвэр болдог.
Дэд бүтэц, нийгмийн үйлчилгээ: Сумын төвд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн холбооны өндөр хурдны 4G сүлжээнд бүрэн холбогдсон.
Даланжаргалан сум
Даланжаргалан сум нь Монгол Улсын босоо тэнхлэгийн олон улсын төмөр зам (УБТЗ) болон АН-3 авто замын гол коридорт оршдог. Монгол орны барилгын материалын гол түүхий эд болох цементийн үйлдвэрлэл, ашигт малтмалын баялаг нөөц (жонш, нүүрс, төмрийн хүдэр), байгалийн хосгүй дурсгалт Их нартын хадны байгалийн нөөц газар зэрэгцэн оршдог Дорноговь аймгийн умард бүсийн стратегийн түшиц сум юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Байгуулагдсан он: 1924 онд нутгийн захиргаадыг шинээр эмхлэн байгуулах үед БНМАУ-ын Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн V тогтоолоор Хан Хэнтий уулын аймагт Даланжаргалан нэртэйгээр анх байгуулагджээ.
Шилжилт, суурьшил:
1931 оны засаг захиргааны шинэ хуваарилалтаар Дорноговь аймгийн харьяанд шилжсэн.
1959 онд сумын төвийг одоогийн төвлөрч буй “Цомог” хэмээх газарт суурьшуулсан түүхтэй.
Сумын төв: Цомог суурин.
Хүн ам: 2,766 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг
Байршил: Дорноговь аймгийн хамгийн хойд захад оршдог.
Аймгийн төв Сайншанд хотоос хойш 150 орчим км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос урагш 300 орчим км зайд байрладаг.
Хил залгаа аймаг, сумд: Олон аймагтай хил залгадаг тээвэр логистикийн зангилаа бүс:
Өөрийн аймгийн: Айраг, Иххэт сумдтай;
Говьсүмбэр аймгийн: Сүмбэр, Шивээговь сумдтай;
Хэнтий аймгийн: Дархан, Бор-Өндөр сумдтай;
Дундговь аймгийн: Баянжаргалан, Өлзийт сумдтай тус тус хиллэдэг.
Гадаргын онцлог: Говь хээрийн завсрын бүсэд хамаарна. Ухаа гүвээ, тал хөндий, боржин цохиот хадан уулс хосолсон баялаг гадаргатай.
3. Цаг уурын төлөв
Уур амьсгал: Эх газрын эрс тэс, говь хээрийн хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир хүйтэн өвөлтэй.
Температур:
1 дүгээр сарын дундаж температур: -25°C
7 дугаар сарын дундаж температур: +20°C
Салхи, тунадас: Жилийн салхины дундаж хурд 4–6 м/с. Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300–400 мм орчим байдаг.
4. Байгалийн нөөц, уул уурхай, аж үйлдвэр
Хүнд үйлдвэрлэл: Сумын нутагт орших шохойн чулууны арвин баялгийг түшиглэн олон улсын стандартад нийцсэн томоохон цементийн үйлдвэр (МАК-ийн Евроцементийн үйлдвэр г.м) ажиллаж, Монгол Улсын барилгын салбарын гол түшиц болж байна.
Ашигт малтмал: Хайлуур жонш, нүүрс, төмрийн хүдэр, шохойн чулуу, барилгын материалын баялаг орд газруудтай.
Их нартын байгалийн нөөц газар: Сумын нутаг дэвсгэрт орших байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий Их нартын хад нь аргаль, янгир, цоохор ирвэс, хар тас зэрэг дэлхийд ховор ан амьтад, шувуудыг хамгаалсан улсын тусгай хамгаалалттай газар бөгөөд олон улсын эрдэмтэд, жуулчдын анхаарлыг татдаг судалгаа, аялал жуулчлалын чухал цэг юм.
5. Нийгэм, дэд бүтэц
Тээвэр логистикийн зангилаа: Улаанбаатар төмөр замын босоо тэнхлэгийн өртөө, зөрлөгүүд болон Алтанбулаг–Замын-Үүдийг холбосон босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай төв засмал зам дайран өнгөрдөг тул тээвэр худалдаа, ачаа эргэлтийн асар өндөр давуу талтай.
Нийгмийн үйлчилгээ: Сумын төвд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна.
Эрчим хүч, холбоо: Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем, үүрэн телефоны өндөр хурдны 4G сүлжээ, шилэн кабель бүрэн нэвтэрсэн дэд бүтэц өндөр хөгжсөн сум юм.
Иххэт сум
Иххэт сум нь Монгол орны говь хээрийн завсрын бүсэд, хуучнаар Боржигин Цэцэн вангийн хошууны нутагт оршдог. Хайлуур жонш, барилгын болон өнгөт чулууны арвин нөөцтэй Зүлэгт тосгон, бэлчээрийн уламжлалт мал аж ахуй, байгалийн өвөрмөц тогтоц хосолсон Дорноговь аймгийн умард бүсийн 100 гаруй жилийн түүхтэй ууган сумдын нэг юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Халхын Сэцэн хан аймгийн Боржигин Цэцэн вангийн хошуу-нд харьяалагдаж байжээ.
Байгуулагдсан он: 1924 онд засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтаар анх үүсгэн байгуулагдсан түүхтэй.
Засаг захиргааны нэгж: Бүрдэнэ, Баян, Зүлэгт гэсэн 3 багтай. Үүнээс Зүлэгт баг нь төмөр зам, уул уурхай түшиглэсэн тосгоны бүтэцтэй суурин юм.
Сумын төв: Баян суурин.
Хүн ам: 1,955 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг
Байршил: Дорноговь аймгийн зүүн хойд хэсэгт оршдог.
Аймгийн төв Сайншанд хотоос хойш 180 км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос зүүн урагш 360 км зайд байрладаг.
Хил залгаа аймаг, сумд:
Хэнтий аймгийн: Дархан, Галшар, Бор-Өндөр сумдтай;
Өөрийн аймгийн: Даланжаргалан, Айраг, Алтанширээ сумдтай тус тус хил залгадаг.
Өндөржилт, гадаргын тогтоц:
Далайн түвшнээс дээш дунджаар 1,250 метр өндөрт оршино.
Физик газарзүйн хувьд бүхэлдээ говь хээрийн бүсэд багтдаг. Даваа толгод, аараг уулс, уудам саруул тал хөндий, хадан цохиот цайдмууд хосолсон байгалийн тогтоцтой.
3. Цаг уурын төлөв
Уур амьсгал: Эх газрын хатуу ширүүн, говь хээрийн хуурай эрс тэс уур амьсгалтай.
Температур:
1 дүгээр сарын дундаж температур: -21.5°C
7 дугаар сарын дундаж температур: +26.5°C
Салхи, тунадас: Жилийн салхины дундаж хурд 5–7 м/с. Говийн бүсийн онцлогоор агаарын чийгшил бага, жилийн хур тунадас харьцангуй бага унадаг хуурайдуу бүсэд хамаарна.
4. Байгалийн баялаг, бэлчээрийн онцлог
Бэлчээрийн ургамал: Говь хээрийн малд нэн шим тэжээлтэй ургамлын бүрхэвчтэй. Үүнээс хазаар өвс, монгол өвс (хялгана), ерхөг, агь, таана, хөмүүл, бударгана, баглуур зонхилон ургадаг.
Ашигт малтмал: Сумын нутагт хайлуур жонш, шохойн чулуу, барилгын материал болон гоёл чимэглэлийн өнгөт чулууны (гартаам, мана) баялаг нөөцтэй. Зүлэгтийн жоншны орд нь бүс нутгийнхаа уул уурхайн чухал түшиц болдог.
Ан амьтан: Цагаан зээр, хар сүүлт, үнэг, хярс, чоно, мануул, дорго, туулай зэрэг говь хээрийн амьтад элбэг нутагладаг.
5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал
Мал аж ахуй: Сумын эдийн засгийн гол үндэс нь бэлчээрийн уламжлалт мал аж ахуй юм. Хонь, ноолуурын гарц сайтай ямаа, хоёр бөхт тэмээ, адуу сүргийг тэнцвэртэй өсгөн үржүүлдэг Боржигин соёлын өлгий нутаг билээ.
Дэд бүтэц, тээвэр:
Зүлэгт тосгоноор Бор-Өндөр–Айраг чиглэлийн төмөр замын туслах салаа шугам дайран өнгөрдөг тул ачаа тээвэр, уул уурхайн түүхий эд тээвэрлэх таатай нөхцөлтэй.
Сумын төвд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна.
Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн холбооны өндөр хурдны 4G сүлжээнд бүрэн холбогдсон.
Өргөн сум
Өргөн сум нь Монгол орны говь хээрийн бүсэд, Монгол Улсын босоо тэнхлэгийн олон улсын төмөр замын сүлжээ дагуу оршдог. Монгол-Оросын хамтарсан уулын баяжуулах үйлдвэрлэл, хайлуур жоншны арвин нөөц, төмөр зам, хөдөө аж ахуй хосолсон Дорноговь аймгийн 100 гаруй жилийн түүхтэй түшиц сумдын нэг юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу-нд харьяалагдаж байжээ.
Байгуулагдсан он: 1924 онд орон нутгийн засаг захиргааг шинэчлэн зохион байгуулах үед “Баттулга” нэртэйгээр нутгийн шүтээн “Чойлин уул”-ын энгэрт анх тулгын чулуугаа тавьж үүсгэн байгуулагдсан түүхтэй. Хожим нутаг дэвсгэрийн уудам тал, байгалийн тогтцыг бэлгэдэн Өргөн сум хэмээн нэрийджээ.
Сумын төв: Сэргэлэн суурин (төмөр замын өртөөтэй).
Хүн ам, хүн ам зүйн бүтэц:
Хүн ам: 2,032 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
Суурьшлын хэлбэр: Нийт хүн амын 59.4 хувь нь төмөр зам, уурхай, үйлчилгээ түшиглэсэн сумын төвд, 40.6 хувь нь хөдөөгийн багуудад мал аж ахуй эрхлэн аж төрдөг.
Насны бүтэц: Хүн амын 65.0 хувийг залуу болон идэр насныхан, 30.5 хувийг хүүхэд багачууд, 5.8 хувийг ахмад настан тус тус эзэлдэг хөдөлмөрийн чадвартай залуу бүтэцтэй.
2. Газарзүйн байршил, байгалийн нөхцөл
Байршил: Дорноговь аймгийн төв-зүүн хэсэгт оршдог.
Аймгийн төв Сайншанд хотоос зүүн тийш 50 орчим км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос урагш 500 орчим км зайд байрладаг.
Хил залгаа сумд: Өөрийн аймгийн Сайншанд, Алтанширээ, Дэлгэрэх, Эрдэнэ сумдтай тус тус хил залгадаг.
Гадаргын онцлог: Говь хээрийн бүсэд хамаарах ба уудам саруул тал хөндий, намхан гүвээ толгод, Чойлин уул зэрэг бэсрэг уулс хосолсон талархаг гадаргатай.
3. Цаг уурын төлөв
Уур амьсгал: Эх газрын эрс тэс, говь хээрийн хуурай уур амьсгалтай.
Температур:
1 дүгээр сарын дундаж температур: -23.0°C (жавартай өдрүүдэд -30°C давдаг)
7 дугаар сарын дундаж температур: +23.4°C (зуны оргил үед +35°C хүрдэг)
Салхи, тунадас:
Жилийн салхины дундаж хурд 4–10 м/с бөгөөд хавар, намрын улиралд 6–8 м/с хүрдэг.
Жилийн дундаж хур тунадасны нийлбэр 135.7 мм.
Зуншлага сайн жилд хур элбэг, өвөлдөө өнтэй байдаг боловч ган, зудын давтамж тодорхой мөчлөгтэйгөөр тохиолддог.
4. Уул уурхай, аж үйлдвэрлэл
Өргөний уулын үйлдвэр: Монгол-Оросын хамтарсан "Монросцветмет" төрийн өмчит үйлдвэрийн салбар болох Өргөний хайлуур жоншны уулын үйлдвэр нь 30 гаруй жил тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Энэ нь тус сумын эдийн засаг, ажлын байр, нийгмийн хөгжлийг тэтгэгч гол тулгуур болдог.
Төмөр замын тээвэр: УБТЗ-ын босоо тэнхлэгийн өртөөтэй тул олборлосон жонш болон бусад эрдэс түүхий эдийг шууд вагон руу ачиж, дотоод, гадаадын зах зээлд экспортлох өндөр хүчин чадалтай.
5. Нийгэм, дэд бүтэц, хөдөө аж ахуй
Мал аж ахуй: Сумын эдийн засгийн уламжлалт салбар бөгөөд говийн нөхцөлд дасан зохицсон хонь, ноолуурын гарц сайтай ямаа, хоёр бөхт тэмээ, адуу сүргийг түлхүү өсгөн үржүүлдэг.
Дэд бүтэц, нийгмийн үйлчилгээ:
Аймгийн төв Сайншанд хоттой төмөр зам болон засмал замаар шууд холбогдсон тул худалдаа, үйлчилгээ, зорчигч тээврийн таатай нөхцөлтэй.
Сумын төвд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна.
Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн телефоны өндөр хурдны 4G сүлжээнд бүрэн холбогдсон дэд бүтэц сайтай сум юм.
Хатанбулаг сум
Хатанбулаг сум нь Монгол орны өмнөд хил, Төв Азийн цөлөрхөг бүсийн умард захад оршдог. Монгол Улсын уул уурхайн түүхий эд, эрдэс бүтээгдэхүүний экспортын стратегийн хоёр дахь том гарц болох Ханги хилийн боомт байрладаг, газар нутгийн хэмжээгээр Дорноговь аймагтаа хамгийн томд тооцогддог хилийн түшиц сум юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу-нд харьяалагдаж байжээ.
Байгуулагдсан он: 1924 онд засаг захиргааны шинэчилсэн зохион байгуулалтаар анх үүсгэн байгуулагдсан 100 гаруй жилийн түүхтэй ууган сумдын нэг юм.
Засаг захиргааны нэгж: Эргэл, Агаруут, Сулинхээр, Хатанбулаг зэрэг багуудад хуваагддаг.
Сумын төв: Эргэл суурин.
Хүн ам: 2,651 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг
Байршил: Дорноговь аймгийн өмнөд хэсэгт оршдог.
Аймгийн төв Сайншанд хотоос урагш 220 гаруй км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 650 орчим км зайд байрладаг.
Хил залгаа улс, аймаг, сумд:
Олон улсын хил: Өмнө талаараа БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронтой урт зурвасаар улсын хилээр;
Өөрийн аймгийн: Хөвсгөл, Мандах, Сайхандулаан сумдтай;
Өмнөговь аймгийн: Ханбогд сумтай тус тус хил залгадаг.
Өндөржилт, гадаргын тогтоц:
Далайн түвшнээс дээш 900–1,400 метр өндөрт оршино.
Физик газарзүйн хувьд Төв Азийн их цөл, өндөрлөгийн умард захад, байгалийн хээржүү цөлийн дэд бүсэд хамаарна. Газар хөдлөлийн идэвхтэй бүсэд хамаардаг.
Уул, гүвээ толгод бүхий заримдаг цөлийн бор саарал, цайвар бор, хужир мараат хөрстэй, уудам цэлийсэн говийн хоолой хосолсон гадаргатай.
3. Цаг уурын төлөв
Уур амьсгал: Эх газрын хатуу ширүүн, говь-цөлийн хуурай эрс тэс уур амьсгалтай.
Өвөл: Өвөлдөө цас маш бага унадаг боловч хүйтэн жавар ихтэй.
Зун: Дулааны улирал урт бөгөөд нэлээд халуун, хур тунадас багатай.
Салхи: Жилийн дөрвөн улиралд салхи ихтэй, ялангуяа хаврын улиралд хүчтэй шороон болон элсэн шуурга олонтоо тавьдаг.
4. Биологийн олон янз байдал, бэлчээр
Бэлчээрийн ургамал: Хялгана, харганат цөлийн хээр, алаг өвст ургамлууд тархсан. Говийн нөхцөлд дасан зохицсон таана, хөмүүл, бударгана, баглуур, шар мод зэрэг малд шим тэжээлтэй ургамлын нөмрөгтэй.
Ан амьтан: Говийн зэрлэг онгон байгалийг төлөөлсөн хулан, хар сүүлт, цагаан зээр, аргаль, янгир, цоохор ирвэс, чоно, үнэг, мануул, туулай нутагладаг. Сумын нутагт орших Эргэлийн зоо нь палеонтологийн эртний олдвороор баялаг байгалийн нөөц газар юм.
5. Нийгэм, эдийн засаг, дэд бүтэц
Ханги хилийн боомт ба тээвэр логистик:
Сумын нутагт Монгол–Хятадын хилийн байнгын ажиллагаатай Ханги олон улсын хилийн боомт байрладаг.
Зүүнбаян–Ханги чиглэлийн 226 км стратегийн төмөр зам ашиглалтад орсноор уул уурхайн экспортын ачаа эргэлт үлэмж нэмэгдсэн.
Хөрш Мандах, Хөвсгөл сумын нутагт орших "Их говь энержи", "Айл баян"-гийн нүүрсний уурхайнуудаас Ханги боомт хүртэл авто болон төмөр замаар нүүрс, эрдэс бүтээгдэхүүнийг тасралтгүй тээвэрлэдэг экспортын гол зангилаа бүс нутаг юм.
Мал аж ахуй: Бэлчээрийн мал аж ахуй нь орон нутгийн уламжлалт салбар бөгөөд говийн нөхцөлд зохицсон хоёр бөхт тэмээ, ноолуурын чанар сайтай ямаа, хонь, адууг өсгөн үржүүлдэг.
Нийгмийн үйлчилгээ: Сумын төвд ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн телефоны өндөр хурдны сүлжээнд холбогдсон.
Хөвсгөл сум
Хөвсгөл сум нь Дорноговь аймгийн баруун өмнөд хэсэгт, БНХАУ-тай хил залган оршдог хилийн сум юм. Аймгийнхаа хамгийн өндөрлөг цэг болох Хутаг уул, Гуа тээг хайрхны хүрээлэлд, эмийн болон модлог ховор ургамлын баялаг сан, бэлчээрийн мал аж ахуйн өндөр нөөц бүхий 100 гаруй жилийн түүхтэй ууган сумдын нэг билээ.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу-нд харьяалагдаж байжээ.
Байгуулагдсан он: 1924 онд нутгийн захиргааны шинэчилсэн зохион байгуулалтаар анх үүсгэн байгуулагдсан.
Засаг захиргааны нэгж: Жавхлант, Чулуут, Элст, Сумын төв гэсэн 4 багтай.
Сумын төв: Хөвсгөл суурин.
Хүн ам: 1,416 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг
Байршил: Дорноговь аймгийн баруун өмнөд хязгаарт оршдог.
Аймгийн төв Сайншанд хотоос урагш 170 км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 620 км зайд алслагдсан.
Хил залгаа улс, сумд:
Олон улсын хил: Өмнө талаараа БНХАУ-тай улсын хилээр;
Өөрийн аймгийн: Зүүн талаараа Улаанбадрах сумтай, баруун талаараа Хатанбулаг сумтай тус тус хиллэдэг.
Өндөржилт, гадаргын тогтоц:
Далайн түвшнээс дээш 1,100–1,437 метр өндөрт оршино.
Нутаг дэвсгэрт нь сүндэрлэх Хутаг уул (д.т.д 1,437 м) болон Гуа тээг уулс нь Дорноговь аймгийн хамгийн өндөр цэгт тооцогддог.
Гадарга нь уул, гүвээ толгод, тал хээр хосолсон хатуулаг бор хүрэн хөрстэй тул бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэхэд нэн тохиромжтой.
3. Биологийн олон янз байдал, байгалийн баялаг
Бэлчээрийн ургамал: Говийн нөхцөлд дасан зохицсон шим тэжээл өндөртэй таана, хөмүүл, агь, бударгана зэрэг малд тарга хүч өгөх ургамлын бүрхэвчтэй.
Ой, модлог ургамал: Говь хээрийн бүсэд үнэ цэнтэй заган ой, сухай, тоорой, буйлс зэрэг модлог ургамлууд тархсан.
Эмийн ховор ургамал:
Хулангийн ундаа
Зээргэнэ
Хар өвс
Сулхир (хүнсний болон эмийн ач холбогдолтой)
Яшил, лантанз, загасгал зэрэг уламжлалт эмчилгээний үнэт ургамлууд элбэг ургадаг.
Ан амьтан: Говийн онгон дагшин ландшафтыг түшиглэн хулан, хар сүүлт, цагаан зээр, аргаль, янгир, цоохор ирвэс, үнэг, чоно, мануул, туулай нутагшдаг.
4. Нийгэм, эдийн засгийн байдал
Мал аж ахуй: Сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь бэлчээрийн уламжлалт мал аж ахуй юм. Говийн экосистемд зохицсон хоёр бөхт тэмээ, ноолуурын чанар сайтай ямаа, хонь, адууг түлхүү өсгөн үржүүлдэг.
Дэд бүтэц, нийгмийн үйлчилгээ:
Сумын төвд ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна.
Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн телефоны өндөр хурдны 4G сүлжээнд бүрэн холбогдсон.
Аялал жуулчлал: Аймгийн хамгийн өндөрлөг цэг Хутаг уул, Гуа тээгийн байгалийн үзэсгэлэн, говийн ховор ан амьтан, ургамал бүхий онгон дагшин байгалийг түшиглэн эко болон тусгай сонирхлын аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломжтой.
Дорноговь аймгийн тусгай хамгаалалттай газрууд
Дорноговь аймгийн байгалийн үзэсгэлэнт газрууд

Арван наймын Богд уул
Дэлгэрэнгүй
Бүрдэнэ булаг
ДэлгэрэнгүйОлон байшин
ДэлгэрэнгүйЦагаан дэлийн агуй
Дэлгэрэнгүй
Цонжийн чулуу
Дэлгэрэнгүй
Ширийн чулуу
ДэлгэрэнгүйДорноговь аймгийн түүх, соёлын дурсгалт газрууд
Музей, театр, соёлын төв
Аялахад анхаарах зүйлс
Аялалд гарахаас өмнө цаг агаарын нөхцөл байдал, зам харгуй болон шатахуун түгээх станцын байршлыг урьдчилан судлахыг зөвлөж байна. Мөн орон нутгийн байгаль хамгаалагчидтай холбогдон тусгай хамгаалалттай газар нутгийн дэглэмтэй танилцаарай.
Хэрэгтэй үйлчилгээ
Эх сурвалж: © OpenStreetMap contributors (ODbL). Утас, байршил зэрэг нь шинэчлэгдээгүй байж болно.
Шатахуун түгээх станц (40)
Ачаалж байна…
Эмнэлэг (2)
Замын-Үүд эмнэлэг
Газрын зураг ↗Сум дундын нэгдсэн эмнэлэг
Газрын зураг ↗
Эмийн сан (1)
Эмийн сан
Газрын зураг ↗
Цагдаа (6)
Tsagdaagiin heseg
Газрын зураг ↗Аймгийн цагдаагийн хэлтэс
Газрын зураг ↗Хилийн цэргийн анги
Газрын зураг ↗Цагдаагийн газар
Газрын зураг ↗Цагдаагийн хэлтэс
Газрын зураг ↗Цагдаагийн хэсэг
Газрын зураг ↗
Банк, АТМ (20)
Ачаалж байна…






