

Баянхонгор аймаг
- Талбай
- 115,978км²
- Хүн ам (2020)
- 88,672
- Аймгийн төв
- Баянхонгор
- Улаанбаатараас
- 630км
- Сумын тоо
- 20
- Дундаж өндөршил
- 1,810м
Эх сурвалж: ҮСХ (2020 оны тооллого), Wikipedia, touristinfocenter.mn; дундаж өндөршил — Copernicus DEM-ээс тооцоолсон.
Танилцуулга
Баянхонгор аймаг нь Монгол орны төв болон баруун өмнөд бүсийг дамнасан, Хангайн хөвч тайга, тал хээрээс эхлээд Говь-Алтайн сүрлэг нуруу, Алтайн өвөр говийн их цөлийг нэгэн дор агуулсан байгалийн бүх бүслүүртэй, түүх, палеонтологи, эдийн засгийн стратегийн чухал нутаг юм.
Ерөнхий мэдээлэл ба засаг захиргаа
Байгуулагдсан он: 1941 оны 12 дугаар сард Архангай, Өвөрхангай, Завхан аймгуудын зарим сумдыг нэгтгэн анх "Говьбөмбөгөр" нэртэйгээр байгуулж, удалгүй Баянхонгор аймаг болгон өөрчилсөн.
Газар нутгийн хэмжээ: 116.0 мянган км² (хэмжээгээрээ Монгол Улсад Өмнөговь, Говь-Алтай, Дорнод аймгуудын дараа 4-рт ордог уудам нутаг).
Аймгийн төв: Баянхонгор хот (Номгон сум / Баянхонгор сум). Нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун урагш 630 км зайд Түйн голын хөндийд оршдог бөгөөд АН-32 улсын чанартай хатуу хучилттай авто замаар нийслэлтэй бүрэн холбогдсон. Орон нутгийн нисэх буудал хуваарьт нислэг хүлээн авдаг.
Засаг захиргааны бүтэц: 20 сум (Баянхонгор, Баацагаан, Баянбулаг, Баянговь, Баянлиг, Баян-Овоо, Баян-Өндөр, Баянцагаан, Богд, Бөмбөгөр, Бууцагаан, Галуут, Гурванбулаг, Жаргалант, Жинст, Заг, Өлзийт, Хүрээмарал, Шинэжинст, Эрдэнэцогт), 103 багтай.
Хил залгаа нутаг дэвсгэр: Хойд талаараа Завхан, Архангай, зүүн талаараа Өвөрхангай, баруун талаараа Говь-Алтай аймагтай, өмнө талаараа БНХАУ-ын Шинжаан-Уйгарын ӨЗО болон ӨМӨЗО-той хил залгадаг.
Хүн ам: 88,672 (2020 оны Хүн ам, орон сууцны улсын тооллого, ҮСХ)
Малын тоо толгой: 4,231,992 толгой (адуу 192,855, үхэр 239,368, тэмээ 56,634, хонь 1,249,200, ямаа 2,493,935; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Байгаль газар зүй ба дэлхийн хосгүй тогтоц
Гадаргын эрс тэс ялгаа:
Нутгийн ихэнх нь далайн түвшнээс дээш 1,000–1,400 метрт өргөгдсөн.
Хамгийн өндөр цэг: Говь-Алтайн нурууны ноён оргил мөнх цаст Их Богд уул (д.т.д 3,957 м).
Хамгийн нам дор цэг: Монгол орны хамгийн дулаан бүсүүдийн нэг болох Эхийн голын баянбүрд (д.т.д 750 м).
1957 оны Их Богдын газар хөдлөлт: 1957 оны 12 дугаар сарын 4-нд Рихтерийн шаталбараар 8.3 магнитудын хүчтэй олон улсын геологийн түүхэнд тэмдэглэгдсэн томоохон газар хөдлөлт болж, 250 гаруй км урт газрын хагарал үүссэн нь өдгөө дэлхийн газар хөдлөлт судлалын амьд лаборатори болсон.
Усны сүлжээ ба баянбүрдүүд:
Гол мөрөн: Заг, Байдраг, Түй, Шаргалжуут, Мандал зэрэг 160 гаруй гол Хангайн нуруунаас эх авч говь руу урсдаг (Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай сав).
Нуурууд (Нууруудын хөндий): Бөөнцагаан, Орог нуур зэрэг нь олон улсын Рамсарын конвенцид бүртгэгдсэн ус намгархаг газар бөгөөд нүүдлийн ховор шувуудын чуулдаг орон юм.
Эрүүл мэнд, рашаан ус: Шаргалжуутын рашаан (108 төрлийн ундаргатай, +45°C-аас +96°C хүртэл халдаг хүхэр, радон бүхий дэлхийд ховор байгалийн халуун рашаан)-ы цогцолбор сувилал ажилладаг.
Говийн баянбүрдүүд: Эхийн гол, Шар хулстай, Цагаан бургас зэрэг үржил шимт дулаан баянбүрдүүдэд улаан лооль, тарвас, чинжүү болон субтропикийн ургамал жимс ургадаг.
Эдийн засаг, аж үйлдвэр ба уул уурхай
Уул уурхай: Бороо Гоулд, Баянхонгор орчмын алтны үндсэн болон шороон ордууд (Бөмбөгөр, Галуут), полиметалл, занар, барилгын материалын арвин нөөцтэй.
Тусгай хамгаалалттай газрууд ба Мазаалай: Говийн их дархан цаазат газар (А хэсэг) тус аймгийн нутагт оршдог. Дэлхийд цорын ганц говийн баавгай болох Мазаалай, хавтгай тэмээ, хулан, хар сүүлтийн амьдрах гол цөм нутаг юм.
Баянхонгор аймгийн 7 гайхамшиг
Цагаан агуй: Баянлиг сумын нутагт орших, 700,000 жилийн тэртээх хуучин чулуун зэвсгийн үеийн хүмүүсийн амьдралын ул мөр, болор чулуун талстууд бүхий дэлхийн археологийн үнэт дурсгал.
Бичигт хад: Баянлиг сумын Зоог цохионы өвөр бэл дэх хүрэл ба төмрийн үеийн ан амьтан, ан агнуур, тэрэг хөсгийг дүрсэлсэн хадны сүг зургийн хосгүй галерей (ЮНЕСКО-гийн урьдчилсан жагсаалтад орсон).
Шатар чулуун хөшөө: Эрдэнэцогт сумын нутагт орших, шатрын хөлөг мэт өрж байрлуулсан хүрлийн үеийн буган чулуу, хүн чулуун цогцолбор.
Түрэгийн үеийн гэрэлт бичээсүүд (Сэврэй, Түйн голын бичээс): Эртний Түрэг, Уйгурын төрт улсуудын түүх, руни бичгийг хадгалсан түүхийн үнэт баримтууд.
Бүгийн цавын хоолой: Шинэжинст сумын нутаг дахь олон сая жилийн өмнөх үлэг гүрвэлийн бүтэн араг яс, ясжсан ой, палеонтологийн ховор олдвор бүхий шавар цав.
Шаргалжуутын халуун рашаан: Эрдэнэцогт суманд байрлах, хүний биеийн бүх эрхтэн системийг эмчлэх онцгой чадал бүхий байгалийн 108 булаг ундарга.
Их Богд уул: Д.т.д 3,957 метр өндөр, аргаль, янгир, ирвэсийн нутаг, 1957 оны газрын хагарлын ул мөрийг хадгалсан байгалийн сүрлэг хайрхан.
Холбоо барих мэдээлэл
Холбоо барих: bayankhongor.gov.mn (аймгийн албан ёсны цахим хуудас)
Баянхонгор аймгийн сумд
- Баянбулаг сумДэлгэрэнгүй →
- Баянцагаан сумДэлгэрэнгүй →
- Богд сумДэлгэрэнгүй →
- Бөмбөгөр сумДэлгэрэнгүй →
- Галуут сумДэлгэрэнгүй →
- Гурванбулаг сумДэлгэрэнгүй →
- Жаргалант сумДэлгэрэнгүй →
- Жинст сумДэлгэрэнгүй →
- Заг сумДэлгэрэнгүй →
- Шинэжинст сумДэлгэрэнгүй →
- Эрдэнэцогт сумДэлгэрэнгүй →
Баацагаан сум
Баацагаан сум нь Нууруудын хотгор, Говь-Алтайн уулсын завсрын өвөрмөц бүс нутагт, цэнгэг болон шүлтлэг нууруудын чухал түшиц болох Бөөн Цагаан нуурын өмнөд хөвөөгөөр оршдог, мал аж ахуй болон экологи, ус намгархаг газрын өндөр ач холбогдол бүхий сум юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Үүсэл, түүхэн замнал: 1924 оны засаг захиргааны шинэчилсэн зохион байгуулалтаар Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн Гучин уулын хошууны харьяанд байгуулагдсан хоёр сумын нэг болох Цагаан гол сум нь хожим одоогийн Баянхонгор аймгийн Баацагаан сум болон өргөжин зохион байгуулагджээ.
Засаг захиргааны бүтэц: Сумын төв нь Баянсайр суурин бөгөөд одоо засаг захиргааны хэд хэдэн багт хуваагдан төрийн болон нийгмийн үйлчилгээг хүргэж байна.
Хүн ам: 2,973 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, байгалийн тогтоц
Байршил: Баянхонгор аймгийн төв хэсэгт оршдог.
Аймгийн төв Баянхонгор хотоос баруун урагш 127 км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 765 км зайд алслагдсан.
Хил залгаа сумд: Өөрийн аймгийн Бөмбөгөр, Бууцагаан, Баянцагаан, Жинст, Баян-Овоо зэрэг сумдтай хил залгадаг.
Гадаргын онцлог: Далайн түвшнээс дээш 1,300–3,000 метрийн өндөрт оршино. Нутаг дэвсгэр нь уулархаг хээр болон говийн хосолмол шинжтэй бөгөөд Улаан аргалант, Хар аргалант, Нарийн хар, Билгэх, Хөвших, Холбоо зэрэг сүрлэг уулс, нуруудаар хүрээлэгдсэн.
3. Ус зүй, Бөөн Цагаан нуурын экосистем
Бөөн Цагаан нуур: Баянсайр сумын төвөөс хойш 18 км зайд оршдог. Нууруудын хөндийн хамгийн том тогтмол уст нуур бөгөөд усны мандал нь ойролцоогоор 252 км² талбайг эзэлдэг.
Экологийн ач холбогдол: Бөөн Цагаан нуур нь олон улсын Рамсарын конвенц-д бүртгэгдсэн ус намгархаг чухал газар нутаг бөгөөд реликт цахлай, гангар хун, халбаган хошуут зэрэг олон улсын хэмжээнд ховордсон нүүдлийн усны шувуудын чуулдаг дэлхийн түвшний экологийн гол цэг юм. Мөн Алтайн сугас загасны арвин нөөцтэй.
Гол горхи, рашаан булаг: Нутгийн нутаг дэвсгэрээр Цагаан гол, Жаргалант, Далан түрүү, Цагаан бургаст зэрэг гол горхи, булаг шанд урсдаг.
4. Цаг уур, байгалийн нөөц
Уур амьсгал: Эрс тэс хуурайдуу уур амьсгалтай. Өвөлдөө хүйтэн, зундаа нэлээд халуун, салхи шуурга ихтэй, хангай-говийн шилжилтийн өвөрмөц бүсэд багтана.
Амьтан, ургамал: Уулаараа аргаль, янгир, ирвэс, мануул, чоно, үнэг, хөндий тал хоолойгоор цагаан зээр, тарвага, туулай нутагладаг. Хялгана, бударгана, таана, хөмүүл, шарилж, бургас зэрэг говь, хээрийн шим тэжээлт ургамал ургадаг.
5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал
Малын тоо толгой: 391,665 толгой (адуу 9,551, үхэр 8,670, тэмээ 3,574, хонь 87,629, ямаа 282,241; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Дэд бүтэц, нийгмийн үйлчилгээ:
Сумын төв Баянсайрт 12 жилийн ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв хэвийн ажиллаж байна.
Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай системд холбогдсон, үүрэн холбооны үндсэн операторуудын өндөр хурдны сүлжээ нэвтэрсэн.
Аялал жуулчлал: Бөөн Цагаан нуурын шувуу ажиглах эко аялал, загасчлал, говь болон хангайн зааг байгалийн үзэсгэлэн, нүүдэлчдийн уламжлалт мал маллагааны өв соёл нь экологийн болон тусгай сонирхлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломжийг олгодог.
Баян-Овоо сум
Баян-Овоо сум нь Баянхонгор аймгийн төвд хамгийн ойр орших, Хангайн өндөр уулс, хөндий, говийн шинж хосолсон нутаг юм. Нэр нь «Баян овоо» гэсэн утгатай.
Газар зүй ба Байршил
Байршил: Аймгийн төвөөс 26 км, Улаанбаатараас 630 орчим км.
Хил залгаа сумд: Эрдэнэцогт (хойд), Өлзийт (зүүн), Жинст (урд), Баацагаан (баруун урд), Бөмбөгөр (баруун), Галуут (баруун хойд).
Газар нутгийн хэмжээ: 3,244 км².
Гадаргын тогтоц: Дундаж өндөршил 2,250 орчим метр. Хамгийн өндөр цэг нь Байшинт тагь уул (3,242 м), хамгийн нам цэг нь Өнгөтийн хоолой (1,640 орчим м).
Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм
Засаг захиргааны нэгж: 4 баг: Асгамба, Мандалхайрхан, Мэргэн, Уранхайрхан.
Хүн ам: 2,400 орчим.
Сумын төв: Баян-Овоо.
Эдийн засаг ба Аж ахуй
Мал аж ахуй: Нутгийн ихэнх хэсэг нь бэлчээрийн газар тул иргэдийн гол амьжиргаа нь мал аж ахуй.
Газар: Нутгийн 88% нь хөдөө аж ахуйд тохиромжтой.
Баян-Өндөр сум
Баян-Өндөр сум нь Алтайн цаад говь, Идрэнгын нурууны уудам бүсэд оршдог бөгөөд нутаг дэвсгэрийнхээ хэмжээгээр Баянхонгор аймагтаа нэгдүгээрт жагсдаг, говь хээрийн ховор экосистем болон уламжлалт мал аж ахуйн баялаг уламжлалтай ууган сумдын нэг юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Үүсэл, байгуулагдсан он: 16 дугаар жарны Гахай жилийн намар буюу 1923 онд Хантайшир уулын (Говь-Алтай) аймгийн харьяанд Тэгшмандал сум нэртэйгээр анх байгуулагджээ. Манжийн ноёрхлын үед Засагт хан аймгийн Жонон вангийн хошуунд харьяалагдаж байсан түүхтэй.
Аймаг шилжсэн нь: 1941 онд шинээр байгуулагдсан Баянхонгор (тухайн үеийн Бөмбөгөр) аймгийн харьяанд шилжин ирсэн 100 гаруй жилийн түүхтэй ууган сум юм.
Засаг захиргааны нэгж: Булган, Элгэн, Идрэн, Улаан-Үзүүр гэсэн 4 багтай. Сумын төв нь Булган тосгон.
Хүн ам: 2,498 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, гадаргын онцлог
Байршил: Аймгийн төв Баянхонгор хотоос баруун урагш 270 гаруй км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 900 орчим км зайд оршдог говийн бүсийн сум юм.
Хил залгаа нутаг: Баянхонгор аймгийнхаа Баянцагаан, Баацагаан, Шинэжинст сумдтай, баруун болон баруун урд талаараа Говь-Алтай аймгийн сумдтай хиллэдэг.
Газар нутгийн хэмжээ: Нийт 16,000 гаруй км² (1.6 сая га) уудам нутагтай бөгөөд энэ нь Баянхонгор аймгийн хамгийн том газар нутагтай сум юм.
Хүн амын нягтрал: Уудам газар нутагтай учир хүн амын нягтрал маш сийрэг буюу ойролцоогоор 6–7 км² талбайд ердөө нэг хүн оногддог онцлогтой.
Гадаргын тогтоц: Алтайн өвөр говийн муж, Идрэнгын нурууны дагуу оршдог. Өндөр уулс, уудам хоолой, говь цөлийн хосолмол байгальтай.
3. Байгаль, цаг уур, биологийн төрөл зүйл
Цаг уур: Эх газрын эрс тэс, говийн халуун, хуурай уур амьсгалтай. Жилийн хур тунадас маш бага унадаг, өвөлдөө цас багатай боловч хүйтэн жавартай, зундаа нэлээд халж, шороон шуурга олонтоо тохиолддог.
Ан амьтан, ургамал: Говь-Алтайн экосистемийн төлөөлөл болсон аргаль, янгир, хар сүүлт, хулан, цагаан зээр, чоно, мануул нутагшдаг. Ургамлын бүрхэвчид говийн шим тэжээлт таана, хөмүүл, баглуур, бударгана, харгана, заг зонхилно.
4. Хөдөө аж ахуй, эдийн засаг
Малын тоо толгой: 153,469 толгой (адуу 2,119, үхэр 733, тэмээ 7,595, хонь 23,985, ямаа 119,037; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Дэд бүтэц, нийгмийн хүрээ: Сумын төвд 12 жилийн ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эрчим хүчний найдвартай сүлжээ болон үүрэн холбооны өндөр хурдны сүлжээ нэвтэрсэн.
Баянговь сум
Баянговь сум нь Говь-Алтайн нурууны өвөр бэл, цөлийн бүсийн заагт оршдог бөгөөд дэлхийн палеолит буюу хуучин чулуун зэвсгийн үеийн хосгүй дурсгал болсон Цагаан агуй, тэмээний аж ахуй болон говийн байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий аялал жуулчлалын чухал түшиц сум юм.
1. Газарзүйн байршил, хилийн зааг
Байршил: Аймгийн төв Баянхонгор хотоос урагш 230 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 850 км, Орог нуураас өмнө зүгт 40 орчим км зайд оршдог.
Хил залгаа сумд:
Өөрийн аймгийн Богд, Жинст, Баянлиг, Шинэжинст сумдтай;
Зүүн урд талаараа Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумтай хил залгадаг.
Гадаргын онцлог: Говь-Алтайн өндөр уулсын бэл, цайдмууд, говийн уудам хөндий хосолсон нутагтай.
Цаг уур: Эх газрын эрс тэс, говийн халуун, хуурай уур амьсгалтай; нарны тусгал өндөр, хур тунадас бага ордог онцлогтой.
2. Түүх, археологийн хосгүй өв, үзэсгэлэнт газрууд
Цагаан агуй: Сумын төвөөс зүүн тийш 90 км зайд оршдог. Дэлхийн археологийн шинжлэх ухаанд өндөр үнэлэгддэг энэхүү агуйд эртний хүмүүс одоогоос 700,000–750,000 жилийн өмнөөс амьдарч байсныг олон улсын эрдэмтэд тогтоожээ. Чулуун зэвсгийн үеийн хүний амьдралын олон үе давхаргыг хадгалж үлдсэн ховор дурсгал юм.
Цагаан булагт: Сумын төвөөс өмнө зүгт 18 км зайд оршдог. Хүний хөл, гарын мөр мэт сонин чамин тогтоцтой, цагаан өнгийн байгалийн содон хад чулуу бүхий өвөрмөц бүс нутаг юм.
Нэг өдрийн аяллын маршрут: Говийг зорин ирж буй дотоод, гадаадын жуулчдад зориулсан байгалийн үзэсгэлэн, палеонтологи, археологийн дурсгалуудыг багтаасан нэг өдрийн тойрон аяллын маршрут тус сумын нутгаар дайран өнгөрдөг.
3. Нийгэм, эдийн засгийн байдал
Мал аж ахуй: Сумын эдийн засгийн гол үндэс нь говь цөлийн бэлчээрийн мал аж ахуй юм. Ялангуяа тэмээн сүрэг, ноолуурын чиглэлийн ямаа голчлон өсгөдөг. Ингэний сүү, цагаан идээ, тэмээний ноос нь орон нутгийн орлогын чухал эх үүсвэр болдог.
Дэд бүтэц, нийгмийн үйлчилгээ:
Сумын төвд ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв үйл ажиллагаа явуулдаг.
Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн телефоны өндөр хурдны сүлжээ нэвтэрсэн.
Аялал жуулчлал: Их говийн уудам орон зай, Цагаан агуйн эртний түүх, говийн өвөрмөц тогтоц, нүүдэлчдийн тэмээн соёлд суурилсан экологийн болон судалгааны аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх өндөр нөөц бололцоотой.
Баянлиг сум
Баянлиг сум нь Говь-Алтайн нурууны зүүн өмнөд үзүүр, Алтайн өвөр говийн бүсэд оршдог. Монгол орны тэмээн сүргийн гол түшиц нутаг бөгөөд дэлхийн түүх, соёлын хосгүй дурсгал болсон Бичигтийн амны хадны зураг (Байгалийн галерей), говийн үзэсгэлэнт байгалиараа алдартай сум юм.
1. Газарзүйн байршил, хилийн зааг
Байршил:Баянхонгор аймгийн зүүн өмнөд хязгаарт оршдог.
Аймгийн төв Баянхонгор хотоос урагш 240 км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 870 км зайд байрладаг.
Хил залгаа аймаг, сумд:
Урд талаараа: Өмнөговь аймгийн Сэврэй, Гурвантэс сумдтай 270 км зурвасаар;
Баруун болон баруун хойд талаараа: Өөрийн аймгийн Баянговь, Богд сумдтай 180 гаруй км;
Зүүн хойд болон зүүн талаараа: Өвөрхангай аймгийн Богд сумтай 110 гаруй км нутгаар тус тус хиллэдэг.
Газар нутгийн хэмжээ:Нийт 11,918 км² (1.19 сая га) бөгөөд Баянхонгор аймгийн хамгийн том газар нутагтай сумдын нэг юм.
Сумын төв:Хатансуудал тосгон.
2. Байгалийн тогтоц, цаг уур
Гадаргын онцлог: Их Баян нуруу зэрэг уулс, говийн уудам хоолой, манхан манхас, цайдмууд хосолсон өвөрмөц тогтоцтой.
Цаг уур: Эх газрын эрс тэс, говийн хуурай халуун уур амьсгалтай. Жилийн хур тунадас бага, өвөлдөө цас багатай боловч хүйтэн жавартай, зуны улиралд өндөр халж, хавар, намрын улиралд салхи, шороон шуурга олонтоо тохиолддог.
Ургамал, амьтны аймаг:Заг, харгана, баглуур, бударгана, таана, хөмүүл зэрэг говийн шимт ургамал элбэг тархсан. Уулсаараа аргаль, янгир, ирвэс, говь талдаа хар сүүлт, хулан, цагаан зээр зэрэг ховор, нэн ховор амьтад нутагшдаг.
3. Түүх, археологийн хосгүй өв
Бичигтийн амны хадны зураг:Сумын нутаг Их Баян уулын Бичигтийн аманд эдүгээгээс 3000 гаруй жилийн тэртээх хүрэл, төмрийн үеийн эртний хүмүүсийн хаданд сийлж үлдээсэн олон мянган сүг зургууд бүхий дэлхийд ховор "Байгалийн галерей" оршдог.
Үхэр тэрэг хөллөж газар тариалан эрхэлж буй дүрслэл нь монголчууд тэрэг, дугуйг анх түрүүн ашиглаж эхэлсний чухал баримт болдог.
ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн урьдчилсан жагсаалтад бүртгэгдсэн олон улсын судалгаа, аялал жуулчлалын чухал дурсгал юм.
4. Нийгэм, эдийн засгийн байдал
Малын тоо толгой: 219,727 толгой (адуу 3,388, үхэр 1,631, тэмээ 17,770, хонь 29,378, ямаа 167,560; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Хүн ам: 3,661 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
Аялал жуулчлал: Говийн уудам орон зай, Бичигтийн амны соёлын өв, цагаан элсэн манхнууд, нүүдэлчдийн тэмээн соёл нь олон улсын болон дотоодын тусгай сонирхлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх өндөр нөөц бүрдүүлдэг.
Баянхонгор сум
Баянхонгор сум нь Хангайн нуруу ба Говийн бүсийн заагт, Туйн голын эрэгт оршдог Баянхонгор аймгийн төв, өмнөд Монголын аялалын гол түшиц газар юм.
Түүхэн товчоо
Үүсэл: 1941 онд Баянхонгор аймаг байгуулагдахтай зэрэгцэн аймгийн төвөөр сонгогдсон.
Нүүдэл: Анхны байршил нь цэвдэгтэй тул 1961 онд 900 орчим өрх, 3,500 гаруй хүн одоогийн газартаа нүүн суурьшсан.
Газар зүй ба Байршил
Байршил: Туйн голын баруун эрэгт.
Өндөршил: Далайн түвшнээс дээш 1,860 орчим метр.
Уур амьсгал: Өвөл урт, хүйтэн, зун богино, дулаан, хуурайвтар.
Тээвэр: Засмал замаар холбогдсон, нисэх буудалтай.
Улаанбаатараас: 630 км.
Засаг захиргаа, Хүн ам ба Нийгэм
Засаг захиргааны нэгж: 10 баг.
Хүн ам: 33,147. Аймгийн хүн амын гуравны нэг орчим нь энд амьдардаг.
Байгалийн нөөц, ургамал, амьтан
Ус: Хотын ундны усны гол эх үүсвэр нь Туйн гол. Уурхайн үйл ажиллагаа, уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас голын усны түвшин буурч байгаа нь анхаарал татсаар байна.
Шаргалжуут рашаан: Хотоос зүүн хойш 54 км.
Бууцагаан сум
Бууцагаан сум нь Баянхонгор аймгийн баруун бүсийн гол гарц, хангай-говийн шилжилтийн өвөрмөц бүс нутагт оршдог. Баруун аймгуудыг нийслэлтэй холбосон босоо болон хэвтээ тэнхлэгийн авто замын дагуу байрлалтай, мал аж ахуй, түүх соёл, хөдөлмөрийн алдартнуудаараа улсад тэргүүлсэн ууган сумдын нэг юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Түүхэн угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Сайн ноён хан аймгийн Эрдэнэ Жүн ван Жамьяндоржийн хошуунд харьяалагдаж байсан түүхтэй.
Төрийн дээд шагнал: Орон нутгийн нийгэм, эдийн засгийн хөгжил, мал сүргийг өсгөн үржүүлсэн амжилтаараа төрийн дээд "Алтан гадас" одон-гоор шагнагдсан нэр хүндтэй сум юм.
Засаг захиргааны нэгж: Тус сум нь 6 багтай. Засаг захиргааны төв нь Буянт тосгон.
Хүн ам: 3,602 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, байгалийн нөхцөл
Байршил: Баянхонгор аймгийн баруун захад оршдог.
Аймгийн төв Баянхонгор хотоос 180 км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 810 км зайд оршино.
Хил залгаа нутаг: Өөрийн аймгийн Хүрээмарал, Бөмбөгөр, Баацагаан, Баянцагаан сумдтай, баруун талаараа Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумтай тус тус хиллэдэг.
Дэд бүтэц, зам тээвэр: Монгол Улсын баруун бүсийн тулгуур чиглэл болох Говь-Алтай, Ховд, Баян-Өлгий аймгуудыг холбосон улсын чанартай хатуу хучилттай төв авто зам сумын төв Буянт тосгоноор шууд дайран өнгөрдөг стратегийн транзит бүс юм.
Өндөр цэг, шүтээн уул: Хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 3,012 метр өндөрт өргөгдсөн Богд хайрхан уул юм. Богд хайрхан нь хуучин хошууны их тахилгатай хайрхан байсан бөгөөд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор (2006 он) төрийн тахилгыг нь албан ёсоор сэргээн тахисан түүхтэй.
3. Хөдөө аж ахуй, эдийн засгийн байдал
Малын тоо толгой: 287,181 толгой (адуу 10,978, үхэр 10,675, тэмээ 1,839, хонь 73,853, ямаа 189,836; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Дэд бүтэц, холбоо: 2008 онд төвийн нэгдсэн цахилгаан эрчим хүчний сүлжээнд бүрэн холбогдсон. Үүрэн холбооны өндөр хурдны сүлжээ, шилэн кабель нэвтэрсэн.
Нийгмийн хүрээ: Ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв, банк санхүүгийн салбарууд, худалдаа үйлчилгээний нэгжүүд тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж байна.
4. Сумын бахархал, алдартнууд
Бууцагаан сум нь улс эх орондоо алдар суу нь дуурссан олон арван гавьяат үйлстнүүдийн өлгий нутаг юм:
Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар: 3
Монгол Улсын Гавьяат зүтгэлтнүүд: 10 (эрүүл мэнд, боловсрол, соёл урлаг, тээвэр, хөдөө аж ахуйн салбарын)
Үндэсний бөх, спорт: Улсын начин цолтон 2
Хурдан морины соёл: Монгол Улсын Алдарт уяач 1 төрөн гарсан арвин түүхтэй.
Өлзийт сум
Өлзийт сум нь Хангайн өмнөд салбар уулс, Түйн голын уудам хөндийд оршдог бөгөөд Монголын шашин, соёл, төр нийгмийн гарамгай зүтгэлтэн Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцангийн уугуул нутаг, аймгийн төвтэй хамгийн ойр оршдог дэд бүтэц, хөдөө аж ахуй өндөр хөгжсөн түшиц сум юм.
1. Түүхэн тойм, соёлын өв
Ламын гэгээний өлгий нутаг: XVII зууны Монголын шашин, соёлын их зүтгэлтэн, одон зурхайч, оточ Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцангийн мэндэлж, шашин номын үйлээ эхлүүлсэн түүхт өлгий нутаг юм. Ламын гэгээний хийд болон шашин-соёлын уламжлал нь тус сумын гол бахархал болдог.
Засаг захиргааны нэгж: Бурхант, Баян ам, Ёлын ам, Худаг урт, Бийрийн уулзвар, Улаан уул гэсэн засаг захиргааны 6 багтай.
Хүн ам: 3,808 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, байгалийн нөхцөл
Байршил: Баянхонгор аймгийн төв хэсэгт оршдог.
Аймгийн төв Баянхонгор хотоос ердөө 18.6 км зайд байрладаг дэд бүтцийн хамгийн таатай сум юм.
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 650 орчим км зайд оршино.
Хил залгаа сумд: Өөрийн аймгийн Эрдэнэцогт, Баян-Овоо, Жинст, Богд сумд болон зүүн талаараа Өвөрхангай аймгийн сумдтай хиллэдэг.
Газар нутгийн талбай: Нийт 3,853 км² (385.3 мянган га).
Гадаргын онцлог: Хангайн өврийн уулс, тал хөндий, Түйн голын сав газар хосолсон нутагтай. Голын татам, хөндий нь бэлчээрийн ургамал сайтай, төмс, хүнсний ногоо тариалахад тохиромжтой.
3. Хөдөө аж ахуй, эдийн засгийн байдал
Малын тоо толгой: 292,276 толгой (адуу 15,032, үхэр 13,706, тэмээ 527, хонь 102,719, ямаа 160,292; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Газар тариалан: Түйн голын ай савын үржил шимтэй хөрсийг түшиглэн айл өрх, хоршоод төмс, хүнсний ногоо, малын тэжээлийн ургамал тариалж аймгийн төвийн хэрэгцээнд нийлүүлдэг.
Хоршоо, үйлдвэрлэл: Мал эмнэлгийн үйлчилгээний “Түйн дэлгэрэх” нэгж, малчдын хамтын ажиллагааны “Өлзийт ноён оргил” хоршоо болон орон нутгийн аж ахуйн нэгжүүд тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж байна.
4. Нийгэм, дэд бүтэц
Зам тээвэр, байршлын давуу тал: Аймгийн төвтэй хатуу хучилттай замаар шууд холбогдсон тул худалдаа үйлчилгээ, зорчигч тээвэр, зах зээлийн эргэлт маш өндөр хөгжсөн.
Нийгмийн байгууллагууд:
Сумын ИТХ, Засаг даргын Тамгын газар
"Сайн Оюут" ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль
Сургуулийн өмнөх боловсролын “Ирээдүй” цэцэрлэг
Хүний их эмчийн салбар (Эрүүл мэндийн төв), Соёлын төв
Банк санхүүгийн салбарууд, шатахуун түгээх станцууд зэрэг төр, хувийн хэвшлийн байгууллагууд төвлөрөн ажилладаг.
Эрчим хүч, холбоо: Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем, шилэн кабель болон үүрэн холбооны өндөр хурдны 4G сүлжээнд бүрэн холбогдсон.
Хүрээмарал сум
Хүрээмарал сум нь Хангайн нурууны өмнөд салбар уулсын хөндий, Говь-Алтайн уулсын залгаа бүс нутагт оршдог. Эртний түүхт Хүрээмарал уулын хошууны гол цөм нутаг бөгөөд уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй, байгалийн үзэсгэлэн, баялаг ургамлын бүрхэвч бүхий Баянхонгор аймгийн баруун хойд бүсийн түшиц сумдын нэг юм.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа
Түүхэн угшил: 1924 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн Хүрээмарал уулын хошуу байгуулагдаж байсан түүхтэй. Улмаар засаг захиргааны шинэчлэлээр 1942 онд Баянхонгор аймаг байгуулагдахад тус аймгийн харьяа сум болсон.
Засаг захиргааны бүтэц: Тус сум нь Хөх бүрд, Сонор, Норовлин, Цорж, Дэлгэр мөрөн гэсэн засаг захиргааны 5 багтай.
Сумын төв: Дэлгэрмөрөн тосгон.
Хүн ам: 1,740 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
2. Газарзүйн байршил, байгалийн нөхцөл
Байршил: Баянхонгор аймгийн баруун хойд хэсэгт оршдог.
Аймгийн төв Баянхонгор хотоос 220 км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 850 орчим км зайд алслагдсан.
Хил залгаа аймаг, сумд:
Хойд талаараа Баянбулаг, Гурванбулаг;
Зүүн болон зүүн урд талаараа Заг, Бууцагаан;
Баруун талаараа Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумтай тус тус хиллэдэг.
Газар нутгийн талбай: Нийт 4,328 км² (432.8 мянган га).
Гадаргын онцлог: Хангайн нуруунаас Говь-Алтайн өндөрлөг рүү шилжих уулархаг хээрийн бүсэд хамаардаг. Далайн түвшнээс дээш 1,800–2,600 метрийн өндөрт орших ба налуу уулс, бэл, өргөн уудам хөндий, цайдмууд хосолсон тогтоцтой.
Цаг уур: Эх газрын эрс тэс, уулын сэрүүн уур амьсгалтай. Өвөлдөө цас ихтэй, жавартай хүйтэн өдрүүд үргэлжилдэг бол зундаа сэрүүн дулаан, нарны тусгал өндөртэй.
3. Ус зүй, амьтан, ургамлын аймаг
Ус зүй: Сумын нутаг дэвсгэрээр Байдраг голын ай савын жижиг гол горхи, булаг шанд, Хөх бүрд зэрэг байгалийн ундарга сайтай бүрд нууруудтай.
Бэлчээрийн ургамал: Хялгана, ерхөг, хиаг, биелэг өвс, таана, хөмүүл, агь, шарилж, бударгана зэрэг малын тэжээллэг чанар сайтай төрөл бүрийн ургамал элбэг тархсан. Мөн эмийн ховор ургамлууд болон уулын жимс ургадаг.
Ан амьтан: Уулархаг хэсгээрээ аргаль, янгир, шилүүс, бор гөрөөс, хөндий талаар үнэг, чоно, мануул, хярс, тарвага, туулай болон жигүүртэн шувууд элбэг нутагладаг.
4. Хөдөө аж ахуй, нийгэм, эдийн засаг
Малын тоо толгой: 187,973 толгой (адуу 11,003, үхэр 7,638, тэмээ 566, хонь 74,017, ямаа 94,749; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)
Дэд бүтэц, нийгмийн үйлчилгээ:
Сумын төв Дэлгэрмөрөнд есөн жилийн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв, банк санхүүгийн салбарууд хэвийн ажиллаж байна.
Төвийн нэгдсэн цахилгаан эрчим хүчний сүлжээнд холбогдсон бөгөөд үүрэн холбооны өндөр хурдны сүлжээ нэвтэрсэн.
Аялал жуулчлал: Говь болон Хангайн бүсийн зааг үзэсгэлэнт байгаль, нүүдэлчдийн уламжлалт ахуй, түүхэн дурсгалт газруудыг түшиглэн эко аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх таатай нөөцтэй.
Баянхонгор аймгийн тусгай хамгаалалттай газрууд
Баянхонгор аймгийн байгалийн үзэсгэлэнт газрууд

Биндэръяа Хөх нуур
Дэлгэрэнгүй
Бичигтийн амны зураг
ДэлгэрэнгүйБөөнцагаан нуур
Дэлгэрэнгүй
Галуутын хавцал
Дэлгэрэнгүй
Заг-Байдрагийн Хүрэн бэлчир
Дэлгэрэнгүй
Ногоон цав
ДэлгэрэнгүйОрог нуур
ДэлгэрэнгүйӨргөөтийн хүйтэн рашаан
ДэлгэрэнгүйСэндэртийн агуй
Дэлгэрэнгүй
Тамчийн хавцал
ДэлгэрэнгүйХолбоолж нуур
Дэлгэрэнгүй
Хөх нуур
Дэлгэрэнгүй
Цагаан агуй
Дэлгэрэнгүй
Чихэн агуй
ДэлгэрэнгүйЭрхэтийн хавцал
ДэлгэрэнгүйБаянхонгор аймгийн түүх, соёлын дурсгалт газрууд

Амарбуянт хийд
ДэлгэрэнгүйБугатын хадны зураг
Дэлгэрэнгүй
Гурван мандалын хадны зураг
ДэлгэрэнгүйЗуухын шинэ чулуун зэвсгийн суурин
ДэлгэрэнгүйСаальтын агуйн хадны зураг
ДэлгэрэнгүйУран хайрханы хуучин чулуун зэвсгийн бууц
ДэлгэрэнгүйХачин ламын хийд
Дэлгэрэнгүй
Цагаанбулагийн хадны зураг
ДэлгэрэнгүйЧихэн агуйн чулуун зэвсгийн дурсгал
Дэлгэрэнгүй
Шатар чулууны буган хөшөө бүхий дурсгал
Дэлгэрэнгүй
Ээжийн хөшөө
ДэлгэрэнгүйМузей, театр, соёлын төв
Рашаан сувилал
Аялахад анхаарах зүйлс
Аялалд гарахаас өмнө цаг агаарын нөхцөл байдал, зам харгуй болон шатахуун түгээх станцын байршлыг урьдчилан судлахыг зөвлөж байна. Мөн орон нутгийн байгаль хамгаалагчидтай холбогдон тусгай хамгаалалттай газар нутгийн дэглэмтэй танилцаарай.
Хэрэгтэй үйлчилгээ
Эх сурвалж: © OpenStreetMap contributors (ODbL). Утас, байршил зэрэг нь шинэчлэгдээгүй байж болно.
Шатахуун түгээх станц (46)
Ачаалж байна…
Эмнэлэг (2)
Шаргалжуут рашаан
Газрын зураг ↗шинэ төгөл
Газрын зураг ↗
Эмийн сан (6)
Pharmacie Principale
Газрын зураг ↗Pharmacie Principale
Газрын зураг ↗Pharmacie Principale
Газрын зураг ↗Pharmacie Principale
Газрын зураг ↗Pharmacie Principale
Газрын зураг ↗эмийн сан
Газрын зураг ↗
Цагдаа (1)
Банк, АТМ (24)
Ачаалж байна…




