Travel Hub Mongolia
Сэлэнгэ аймаг
Сэлэнгэ аймгийн сүлд

Сэлэнгэ аймаг

Талбай
41,153км²
Хүн ам (2020)
110,110
Аймгийн төв
Сүхбаатар
Сумын тоо
17
Дундаж өндөршил
1,040м

Эх сурвалж: ҮСХ (2020 оны тооллого), Wikipedia, touristinfocenter.mn; дундаж өндөршил — Copernicus DEM-ээс тооцоолсон.

Танилцуулга

Сэлэнгэ аймаг нь Монгол орны хойд бүсийн хил залгаа нутаг бөгөөд Атрын анхны шанг татсан газар тариалангийн гол сагс, ой мод, байгалийн баялаг, түүх, худалдаа-логистикийн стратегийн гол зангилаа бүс нутаг юм.

Ерөнхий мэдээлэл ба засаг захиргаа

  • Байгуулагдсан он: 1931 онд анх "Тариалангийн аймаг" нэртэйгээр байгуулагдаж, төв нь Алтанбулаг байв. Улмаар 1934 онд ард иргэдийн хүсэлтээр "Сэлэнгэ аймаг" болгон өөрчилсөн түүхтэй.

  • Газар нутгийн хэмжээ: 41.2 мянган км².

  • Аймгийн төв: Сүхбаатар хот. Нийслэл Улаанбаатар хотоос хойд зүгт 311 км зайд оршдог бөгөөд олон улсын төмөр зам (УБТЗ-ын гол шугам) болон АН-3 босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай авто замаар нийслэлтэй бүрэн холбогдсон.

  • Засаг захиргааны бүтэц: 17 сум (Сүхбаатар, Алтанбулаг, Баянгол, Ерөө, Жавхлант, Зүүнбүрэн, Мандал, Орхон, Орхонтуул, Сайхан, Сант, Түшиг, Хушаат, Хүдэр, Цагааннуур, Шаамар, Баруунбүрэн), 1 тосгон, нийт 55 орчим багтай. Нутгийн төв хэсэгтээ Дархан-Уул аймгийг бүх талаар нь хүрээлж оршдог.

  • Хил залгаа нутгууд: Хойд талаараа ОХУ (Бүгд Найрамдах Буриад Улс)-тай хиллэдэг бөгөөд баруун талаараа Булган, Орхон, урд талаараа Төв, зүүн талаараа Хэнтий аймагтай хил залгадаг.

  • Хүн ам: 110,110 (2020 оны Хүн ам, орон сууцны улсын тооллого, ҮСХ)

  • Малын тоо толгой: 1,248,316 толгой (адуу 149,317, үхэр 291,829, тэмээ 685, хонь 492,986, ямаа 313,499; 2025 оны тооллогоор, ҮСХ)

Байгаль газар зүй ба эдийн засгийн онцлог

Газар зүй ба экологийн баялаг:

  • Ойт хээр ба усны сүлжээ: Сэлэнгэ мөрөн, Орхон, Хараа, Ерөө голуудын сав газар бөгөөд Монгол орны усны хамгийн их нөөцтэй бүс. Сэлэнгэ мөрөн нь Байгал нуурт цутгах усны талаас илүү хувийг бүрдүүлдэг.

  • Ойн сан: Нийт нутгийн 40 гаруй хувийг шилмүүст болон навчит ой эзэлдэг нь мод боловсруулах, эко аялал жуулчлалын өндөр боломжийг бий болгодог. Тужийн нарсны байгалийн цогцолборт газар нь ойг нөхөн сэргээсэн амжилттай үлгэр жишээ юм.

Хөдөө аж ахуй (Атрын өлгий нутаг):

Сэлэнгэ аймгийн сумд

Алтанбулаг сум

Алтанбулаг сум (түүхэндээ Хиагт, Маймаа хот) нь Монгол орны умард хилийн босго, 1921 оны Ардын хувьсгалын өлгий нутаг төдийгүй худалдаа, эдийн засгийн чөлөөт бүс бүхий олон улсын харилцааны стратегийн гол зангилаа сум юм. ОХУ-тай хиллэдэг улсын умард гол боомт, ойт хээрийн үзэсгэлэнт уулс, үржил шимт газар тариалан, түүхэн дурсгалууд төвлөрсөн Сэлэнгэ аймгийн нэрийн хуудас болсон нутаг билээ.

1. Түүхэн ач холбогдол, язгуурын суурь

  • Ардын хувьсгалын өлгий (1921 он):

    • 1921 оны 3 дугаар сарын 18-нд Ардын журамт цэрэг жанжин Д.Сүхбаатарын удирдлагаар Хиагт хотыг чөлөөлж, Ардын түр засгийн газрыг байгуулсан Монголын орчин үеийн түүхийн алтан өлгий нутаг юм.

  • Түүхт худалдааны зангилаа:

    • Эртний "Цайны зам"-ын гол өртөө, Монгол-Орос-Хятадын худалдааны томоохон төв Маймаа хотын түүхэн суурин дээр үүсэж хөгжсөн. Өдгөө тус суманд "Алтанбулаг" худалдааны чөлөөт бүс үйл ажиллагаа явуулж байна.

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил, зам зай:

    • Сэлэнгэ аймгийн хойд хэсэгт, улсын хил дээр оршдог.

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос хойш 345 км;

    • Аймгийн төв Сүхбаатар хотоос зүүн хойш ердөө 25 км зайд байрладаг.

  • Хил залгаа улс, сумд:

    • Хойд талаараа: Оросын Холбооны Улс (ОХУ-ын Буриад Улсын Хиагт хот)-тай шууд хиллэдэг.

    • Баруун талаараа: Сүхбаатар сум;

    • Зүүн талаараа: Хүдэр сум;

    • Урд талаараа: Ерөө, Шаамар сумдтай тус тус хиллэдэг.

3. Гадаргын тогтоц, уур амьсгал

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 1,000–1,500 метр өргөгдсөн.

  • Физик газарзүй, геоморфологи:

    • Хэнтийн захын уулсын мужид хамаарна.

    • Геоморфологийн хувьд Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулсын мужийн Туулын дэд мужид багтдаг.

    • Газар хөдлөлтийн идэвхжлийн эрчим: 7 балл.

  • Байгалийн бүс бүслүүр: Уул, гүвээ толгод хосолсон ойт хээрийн бүсэд хамаардаг.

4. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, үйлдвэрлэл

  • Олон улсын худалдаа, арилжаа:

    • ОХУ-ыг нийслэл Улаанбаатар хот болон БНХАУ-тай холбосон босоо тэнхлэгийн олон улсын Азийн авто замын коридор (АН-3) Алтанбулаг боомтоор дамждаг тул олон улсын худалдаа, транзит тээвэр, аялал жуулчлалын нэн өндөр ач холбогдолтой.

  • Хөдөө аж ахуй:

    • Газар тариалан: Ойт хээрийн үржил шимт хөрстэй тул төмс, хүнсний ногоо, үр тариа, малын тэжээл тариалахад нэн тохиромжтой бүс.

    • Мал аж ахуй: Бэлчээрийн болон сүү, махны чиглэлийн эрчимжсэн мал аж ахуй эрхлэх боломжтой.

5. Дэд бүтэц, авто зам

  • Авто зам:

    • Сумын нутаг дэвсгэрээр ОХУ-ыг нийслэл Улаанбаатар хоттой холбосон олон улсын чанартай 25 км хатуу хучилттай засмал зам дайран өнгөрдөг.

    • Сумын төв дотор 5 км сайжруулсан замтай.

    • Хөдөөгийн багууд болон сумын төвийн хооронд байгалийн сайжруулсан хөрсөн замаар харилцдаг.

  • Инженерийн хангамж: Аймгийн төв болон төвийн эрчим хүчний найдвартай систем, төмөр замын зангилаанд ойр байрлалтай, шилэн кабель болон үүрэн холбооны өндөр хурдны сүлжээнд бүрэн холбогдсон.

Баянгол сум

Баянгол сум (түүхэндээ Баруунхараа САА) нь Монгол орны төвийн бүс, Хараа голын сав газар, Хэнтийн баруун захын бэсрэг уулсын дунд оршдог Сэлэнгэ аймгийн дэд бүтэц, аж үйлдвэр, газар тариалангийн өндөр хөгжилтэй сумдын нэг юм. Төмөр зам болон олон улсын босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай авто замын дагуу байрлалтай тул зах зээл, эдийн засгийн өсөлтийн асар таатай орчин бүрдсэн бүс нутаг билээ.

1. Түүхэн замнал, засаг захиргааны хувьсал

  • Үүсгэн байгуулагдсан нь (1931 он):

    • 1931 онд Богдхан уулын аймгийн Баатарвангийн хошууны Хөлий-Баян-Уул сумын суурин дээр Түнхийн аманд, Хараа голын хөндийд анх байгуулагджээ.

  • "Мандах" нэгдэл (1954 он):

    • 1954 онд ардын аж ахуйтнуудыг нэгтгэн "Мандах" нэгдэл нэртэйгээр хоршооллын зохион байгуулалтад шилжсэн.

  • Баруунхараагийн САА (1968 он):

    • 1968 онд Атрын хоёрдугаар аяны хүрээнд сангийн аж ахуй болгон өргөтгөж, Монгол орны газар тариалан, малын тэжээл, үр тарианы томоохон түшиц газар болжээ.

  • Баянгол сум (1992 оноос хойш):

    • Монгол Улсын 1992 оны шинэ Үндсэн хуулийн дагуу нутгийн өөрөө удирдах ёсны байгууллага, орон нутгийн шинэ хуваариар Баянгол сум болон дахин өөрчлөгдөн зохион байгуулагдсан.

2. Газарзүйн байршил, орон зайн хэмжээ

  • Байршил, зам зай:

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос хойш ердөө 156 км;

    • Дархан-Уул аймгийн төв Дархан хотоос 75 км;

    • Сэлэнгэ аймгийн төв Сүхбаатар хотоос 170 км зайд байрладаг.

  • Солбицол: Дэлхийн бөмбөрцгийн зүүн уртрагийн 106°04′56″, хойд өргөргийн 48°54′52″-д оршино.

  • Хил залгаа аймаг, сумд:

    • Дархан-Уул аймгийн: Хонгор сум, Шарын гол сум;

    • Төв аймгийн: Сүмбэр сум;

    • Сэлэнгэ аймгийн: Мандал сумтай тус тус хиллэдэг.

3. Физик газарзүй, гадаргын тогтоц

  • Бүс мужлал: Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн Хэнтий нурууны дэд муж, Хэнтийн баруун захын бэсрэг уулсын тойрогт багтана.

  • Гадаргын хэв шинж: Ойт хээр болон уулын хээрийн бүслүүрт оршдог. Өндөр бэсрэг уулс, Хараа голын уудам тэнүүн, үржил шимт хөндий хосолсон байгалийн таатай тогтоцтой.

  • Ус зүй: Сумын нутгаар Хараа гол болон түүний сав газрын гол горхи, булгууд дайран урсдаг.

4. Нийгэм, эдийн засгийн чадавх, дэд бүтэц

  • Тээвэр, логистикийн өндөр давуу тал:

    • Улаанбаатар – Дархан – Сэлэнгэ – ОХУ-ын хилийг холбосон олон улсын чанартай хатуу хучилттай засмал авто зам сумын төвийг дайран өнгөрдөг.

    • Монгол-Оросын хувь нийлүүлсэн "Улаанбаатар төмөр зам"-ын босоо тэнхлэгийн гол шугам, өртөө зангилаатай.

  • Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл:

    • Хараа голын үржил шимт хөндийд үр тариа, төмс, хүнсний ногоо тариалалт, эрчимжсэн болон бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэхэд нэн тохиромжтой.

    • Уул уурхай, барилгын материалын үйлдвэрлэл, худалдаа үйлчилгээ өндөр хөгжих бүрэн боломжтой төвийн бүсийн түшиц нутаг юм.

Ерөө сум

1. Түүхэн тойм, үүсгэн байгуулагдсан нь

  • Үүсгэн байгуулагдсан он (1924 он):

    • 1924 онд Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ чин вангийн хошууны Хүдрийн "Бэлчир" хэмээх газарт анх Галттай нэртэйгээр байгуулагдсан 100 гаруй жилийн түүхтэй.

    • Тухайн нутагт аж төрж байсан буриад иргэдийн хүсэлтээр нийт 240 өрх, 2,039 хүн амтайгаар анх сууриа тавьж байжээ.

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил, зам зай:

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 300 км;

    • Дархан-Уул аймгийн төвөөс 84 км;

    • Сэлэнгэ аймгийн төв Сүхбаатар хотоос 86 км зайд байрладаг.

  • Хил залгаа аймаг, сумд болон улсын хил: Бүс нутгийн 4 аймаг, 7 сум болон ОХУ-тай хиллэдэг өргөн уудам сүлжээтэй:

    • Зүүн талаараа: Оросын Холбооны Улс (ОХУ);

    • Зүүн өмнөд талаараа: Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сум, Төв аймгийн Мөнгөнморьт, Эрдэнэ сумд;

    • Өмнө талаараа: Өөрийн аймгийн Мандал сум, Дархан-Уул аймгийн Хонгор сум;

    • Баруун болон баруун өмнөд талаараа: Жавхлант сум;

    • Хойд талаараа: Алтанбулаг, Хүдэр сумдтай тус тус хиллэдэг.

3. Гадаргын тогтоц, өндөржилт

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 674–1,280 метр өндөрт өргөгдсөн.

  • Гадаргын хэв шинж:

    • Нутаг дэвсгэр нь уулархаг хөвч тайга, өндөр уулс, бэсрэг толгод болон Ерөө, Хүдэр голуудын уужим тэнүүн тал, хөндий, хоолой хосолсон гадаргатай.

    • Үржил шимт хөрс, ойн арвин баялагтай.

4. Цаг уурын төлөв

  • Уур амьсгалын хэвшинж: Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай мужид хамаарах боловч чийглэг дулаан зунтай, өвлийн улиралд үе үе хүчтэй хүйтэрдэг онцлогтой.

  • Температур:

    • 1 дүгээр сарын дундаж хэм: -32.2°C;

    • 7 дугаар сарын дундаж хэм: +18.9°C.

  • Тунадас, салхи:

    • Жилийн хур тунадасны нийлбэр: 374.3 мм орчим (чийг хангамж сайтай бүс);

    • Жилийн дундаж салхины дээд хурд: 21.2 м/с хүрдэг.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, үйлдвэрлэл

  • Уул уурхай, аж үйлдвэр: Монгол орны төмрийн хүдрийн хамгийн том ордуудын нэг болох "Баянгол"-ын төмрийн уурхай тус сумын нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд төмөр замын тусгай салаа замаар төвийн төмөр замын сүлжээтэй холбогдсон.

  • Хөдөө аж ахуй:

    • Газар тариалан: Ерөө голын хөндийн чийглэг, үржил шимт хөрсөнд үр тариа, төмс, хүнсний ногоо, малын тэжээлийн ургамал тариалахад нэн тохиромжтой.

    • Мал аж ахуй: Бэлчээрийн болон эрчимжсэн мал аж ахуй зэрэгцэн хөгжсөн.

  • Аялал жуулчлал, амралт: Ерөө голын байгалийн үзэсгэлэн, ан амьтан, рашаан усыг түшиглэсэн эко аялал жуулчлал, амралт сувиллын түшиц газар юм.

Жавхлант сум

Жавхлант сум нь Сэлэнгэ аймгийн төвийн бүсэд, Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулс болон Хэнтийн захын уулсын залгаа бүсэд оршдог газар тариалан, мал аж ахуйн түшиц нутаг юм. Үржил шимт тал хөндий, бэсрэг гүвээ толгод бүхий байгалийн таатай нөхцөлтэй бөгөөд Атрын аяны түүхэн бүтээн байгуулалттай салшгүй холбоотой байгуулагдсан ууган сангийн аж ахуйнуудын нэг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу-ны нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он (1977 он):

    • 1977 онд Атрын хоёрдугаар аяны бүтээн байгуулалтын хүрээнд үр тариа, тэжээлийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх зорилгоор анх сум болон зохион байгуулагдсан.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Бумбат, Моностой гэсэн 2 багтай.

  • Хүн ам, эрэмбэ:

    • Нийт 656 өрхөд 2,051 хүн ам аж төрж байна.

    • Хүн амын тоогоор Сэлэнгэ аймгийн 18 сум, тосгоноос 15 дугаарт эрэмбэлэгддэг.

2. Газарзүй, байгалийн нөхцөл

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 800–1,200 метр өндөрт өргөгдсөн.

  • Физик газарзүй, геоморфологи:

    • Хэнтийн захын уулсын мужид хамаарна.

    • Геоморфологийн хувьд Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулсын мужийн Сэлэнгийн дэд мужид багтдаг.

    • Газар хөдлөлтийн идэвхжлийн эрчим: 6 балл.

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий ойт хээр, тал хээрийн бүслүүр зонхилсон уужим хөндий талтай.

3. Хөдөө аж ахуй, нийгэм-эдийн засгийн байдал

  • Газар тариалан: Атрын бүс нутаг тул улаанбуудай, үр тариа, малын тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоо тариалахад хөрс, цаг уурын нөхцөл нэн тохиромжтой.

  • Мал аж ахуй: Тал хээрийн шимт бэлчээрт түшиглэсэн уламжлалт бэлчээрийн болон эрчимжсэн сүү, махны чиглэлийн үхэр, хонь, адууны аж ахуй зэрэгцэн хөгжсөн.

  • Дэд бүтэц: Аймгийн төв Сүхбаатар хот болон Дархан-Уул аймагтай ойр байршилтай тул төв замын сүлжээ, зах зээлийн эргэлттэй түргэн шуурхай холбогддог давуу талтай. Сумын төвд сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, соёлын төв үйл ажиллагаа явуулж, төвийн цахилгаан эрчим хүч, үүрэн холбоонд холбогдсон.

Зүүнбүрэн сум

Зүүнбүрэн сум нь Монгол орны газар тариалангийн ууган бүс нутаг, Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулс болон Хэнтийн захын уулсын сав газарт оршдог Сэлэнгэ аймгийн түүхт түшиц сумдын нэг юм. Атрын баялаг хөрс, үржил шимт тал хөндий, томоохон голуудын бэлчир дагуу байрлалтай, аймгийнхаа хэмжээнд хүн амын нягтралаар тэргүүлдэг тариалан, мал аж ахуйн гол цөм нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ чин вангийн хошуу-ны нутаг дэвсгэрт багтаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он (1924 он): 1924 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр анх байгуулагдсан 100 гаруй жилийн түүхтэй.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Жаргалант, Бэлчир, Мангирт гэсэн 3 багтай.

  • Хүн ам, эрэмбэ:

    • Нийт 920 өрхөд 2,761 хүн ам аж төрж байна.

    • Хүн амын тоогоор Сэлэнгэ аймгийн 17 сумаас 11 дүгээрт;

    • Газар нутгийн хэмжээгээр аймгийн хэмжээнд 14 дүгээрт ордог.

    • Хүн амын нягтрал: 43.6 хүн/га буюу аймагтаа хамгийн өндөр нягтралтай сумдын нэг юм.

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил, зам зай:

    • Сэлэнгэ аймгийн өмнөд хэсэгт оршдог.

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 332 км;

    • Аймгийн төв Сүхбаатар хотоос ердөө 49 км зайд байрладаг.

  • Хил залгаа аймаг, сумд:

    • Өөрийн аймгийн: Цагааннуур, Түшиг, Хушаат, Сүхбаатар сумд;

    • Дархан-Уул аймгийн: Орхон сумтай тус тус хиллэдэг.

3. Гадаргын тогтоц, өндөржилт

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 1,000–1,500 метр өргөгдсөн.

  • Физик газарзүй, геоморфологи:

    • Хэнтийн захын уулсын мужид хамаарна.

    • Геоморфологийн хувьд Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулсын мужид багтдаг.

    • Газар хөдлөлтийн идэвхжлийн эрчим: 7 балл.

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий уудам тэнүүн тал хээрийн бүслүүр зонхилсон тогтоцтой.

4. Цаг уурын төлөв

  • Уур амьсгалын хэвшинж: Чийглэгдүү сэрүүн зунтай, хахир хүйтэн өвөлтэй.

  • Температур:

    • 1 дүгээр сарын дундаж хэм: -26°C;

    • 7 дугаар сарын дундаж хэм: +18°C.

  • Тунадас, салхи:

    • Жилийн нийлбэр хур тунадас: 300–350 мм;

    • Жилийн салхины дундаж хурд: 4–6 м/с.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, хөдөө аж ахуй

  • Газар тариалан: Монгол орны газар тариалангийн гол бүс нутагт хамаардаг бөгөөд улаанбуудай, үр тариа, төмс, хүнсний ногоо болон малын тэжээл тариалахад хөрс, цаг уурын нөхцөл нэн тохиромжтой.

  • Мал аж ахуй: Тал хээрийн шимт бэлчээрт суурилсан бэлчээрийн болон эрчимжсэн мал аж ахуй (сүү, махны чиглэлийн үхэр, адуу, хонь) өндөр хөгжсөн.

  • Дэд бүтэц: Аймгийн төв Сүхбаатар хот болон Дархан-Уул аймагтай ойр байршилтай тул зах зээлийн эргэлт, хатуу хучилттай замын сүлжээнд хурдан холбогддог. Сумын төвд сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв ажиллаж, төвийн цахилгаан эрчим хүч, үүрэн холбоонд бүрэн холбогдсон.

Орхон сум

Орхон сум нь Монгол орны газар тариалангийн ууган бүс нутаг, Орхон голын сав газрын үржил шимт хөндийд 750–800 метр өндөрт оршдог Сэлэнгэ аймгийн түшиц сумдын нэг юм. Нарийн, нарийвтар ноост хонь үржүүлгийн анхны суурин дээр үүсэн хөгжсөн түүхтэй бөгөөд төвийн томоохон хотуудын дунд дэд бүтцийн ашигтай байрлалтай, тариалан, мал аж ахуй хосолсон бүс нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Үүсгэн байгуулагдсан нь (1943 он):

    • Анх 1943 онд Төв аймгийн Жаргалантын сангийн аж ахуйн Үнэгтийн контор нэртэй мал аж ахуйн фермд тулгуурлан "Орхон дахь хонь үржүүлгийн аж ахуй" нэртэйгээр байгуулагдаж байв.

  • Сум болон зохион байгуулагдсан нь (1959 он):

    • БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1959 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн 222 дугаар зарлигаар Сэлэнгэ аймгийн Орхон сум албан ёсоор байгуулагджээ.

2. Газарзүйн байршил, орон зайн зангилаа

  • Байршил, зай хэмжээ:

    • Сэлэнгэ аймгийн баруун урд хэсэгт оршдог.

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 220 км;

    • Сэлэнгэ аймгийн төв Сүхбаатар хотоос 180 км;

    • Дархан-Уул аймгийн төвөөс ердөө 70 км;

    • Орхон аймгийн төв Эрдэнэт хотоос 110 км зайд тус тус байрладаг.

  • Хил залгаа аймаг, сумд: Бүс нутгийн 2 аймгийн 6 сумтай хиллэдэг:

    • Өөрийн аймгийн: Орхонтуул (баруун урд), Баруунбүрэн (баруун), Сант (баруун хойд), Сайхан (зүүн хойд), Баянгол (зүүн);

    • Төв аймгийн: Сүмбэр сумтай (зүүн урд) тус тус хил залгадаг.

3. Гадаргын тогтоц, өндөржилт

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 750–800 метр өргөгдсөн, харьцангуй нам дор, тэгш гадаргатай.

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий уудам тэнүүн тал хээрийн бүсэд оршдог. Орхон голын сав газрын үржил шимт хөрстэй хөндий зонхилно.

4. Цаг уурын төлөв

  • Температур:

    • Температурын туйл: Зундаа +38°C, өвөлдөө -48°C хүрдэг эрс тэс уур амьсгалтай.

    • 1 дүгээр сарын дундаж хэм: -24.8°C;

    • 7 дугаар сарын дундаж хэм: +19.2°C.

  • Тунадас, салхины горим:

    • Жилийн нийлбэр хур тунадас: 200–400 мм;

    • Жилийн салхины дундаж хурд: 5–10 м/с.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, хөдөө аж ахуй

  • Мал аж ахуй: Анх нарийн ноост Орхон үүлдрийн хонь үржүүлж эхэлсэн түүхэн уламжлалтай бөгөөд бэлчээрийн болон эрчимжсэн үхэр, хонь, адууны аж ахуй эрхлэхэд таатай.

  • Газар тариалан: Орхон голын сав газрын чийглэг, үржил шимт хөрсөнд үр тариа, төмс, хүнсний ногоо, малын тэжээлийн ургамал тариалах нөөц боломж сайтай.

  • Байршлын давуу тал: Дархан, Эрдэнэт, Сүхбаатар, Улаанбаатар гэсэн төвийн бүсийн томоохон хэрэглэгчийн зах зээлүүдийн төв голд байрладаг нь хөдөө аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүнийг борлуулах, эдийн засгийн эргэлтийг нэмэгдүүлэх өндөр давуу талыг бүрдүүлдэг.

Орхонтуул сум

Орхонтуул сум нь Монгол орны төв болон хойд бүсийн зааг, Орхон, Туул голуудын сав газрын өвслөг хээр, ойт хээрийн бүслүүрт 1,100–1,300 метр өндөрт оршдог Сэлэнгэ аймгийн уудам нутаг дэвсгэртэй, түүхт сумдын нэг юм. Бэлчээрийн болон эрчимжсэн мал аж ахуй, Атрын үржил шимт газар тариалангийн арвин нөөцтэй бөгөөд бүс нутгийн 4 аймгийн зангилаа бүсэд оршдог стратегийн түшиц нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Ахай бээсийн хошуу-ны нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он (1931 он): БНМАУ-ын засаг захиргааны шинэчлэн хуваарилалтаар 1931 онд сум болон албан ёсоор байгуулагдсан.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Шар-Ус, Баянцогт, Хонгор-Овоо гэсэн 3 багтай.

  • Хүн ам, эрэмбэ:

    • Нийт 1,002 өрхөд 3,637 хүн ам аж төрж байна.

    • Хүн амын тоогоор Сэлэнгэ аймгийн 17 сумаас 8 дугаарт;

    • Газар нутгийн хэмжээгээр аймагтаа 4 дүгээрт ордог уудам нутагтай.

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил, зам зай:

    • Сэлэнгэ аймгийн баруун урд хэсэгт оршдог.

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 240 км;

    • Аймгийн төв Сүхбаатар хотоос 250 км зайд байрладаг.

  • Хил залгаа аймаг, сумд: Бүс нутгийн 4 аймгийн залгаа нутагтай хиллэдэг:

    • Булган аймгийн: Бүрэгхангай сум;

    • Орхон аймгийн нутаг дэвсгэр;

    • Төв аймгийн: Цээл, Жаргалант, Заамар сумд;

    • Өөрийн аймгийн: Баруунбүрэн, Орхон сумдтай тус тус хиллэдэг.

3. Гадаргын тогтоц, өндөржилт

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 1,100–1,300 метр өндөрт өргөгдсөн.

  • Байгаль-газар зүйн мужлал: Монгол орны хээрийн бүсийн хойд хэсэгт багтах өвслөг хээр болон ойт хээрийн бүс хосолсон экологийн өвөрмөц тогтоцтой.

  • Хөрсний онцлог: Томоохон голын хөндийн нам дор газрын хуурайвтар, сэрүүвтэр дэд мужид хамаарна.

  • Газар хөдлөлийн эрчим: 8 балл.

4. Цаг уурын төлөв

  • Уур амьсгалын хэвшинж: Чийглэгдүү, сэрүүн мужид хамаардаг.

  • Температур:

    • 1 дүгээр сарын дундаж хэм: -28°C;

    • 7 дугаар сарын дундаж хэм: +19°C.

  • Тунадас, салхи:

    • Жилийн нийлбэр хур тунадас: 300–350 мм;

    • Жилийн дундаж салхины хурд: 4–6 м/с.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, хөдөө аж ахуй

  • Газар тариалан: Голын хөндийн үржил шимт хөрсөнд түшиглэн улаанбуудай, тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоог их хэмжээгээр тариалдаг газар тариалангийн томоохон түшиц газар юм.

  • Мал аж ахуй: Өвслөг хээрийн шимт бэлчээрт суурилсан уламжлалт бэлчээрийн болон эрчимжсэн мал аж ахуй (үхэр, адуу, хонь) өндөр хөгжсөн.

  • Дэд бүтэц, харилцаа холбоо: Төмөр замын сүлжээ болон Төв, Булган, Орхон, Сэлэнгэ аймгуудын зах зээлтэй авто замаар холбогдсон, сумын төвдөө нийгмийн суурь үйлчилгээний байгууллагууд бүрэн ажиллаж, төвийн цахилгаан эрчим хүч, үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон.

Сайхан сум

Улаанбаатар хотоос хойш 260 км, Сүхбаатар хотоос баруун урагшаа 163 км, Дархан – Уул аймгаас баруунтийш 58 км, Орхон аймгаас зүүн тийш 148 км зайтай оршдог.Хөтөл, Гавшгай, Номгон гэсэн 3багийн нийт 2486 өрхөд 9171 хүн амьдардаг.Хүн амын тоогоор Сэлэнгэ аймгийн 17 сумаас эхнээсээ 4-д, газар нутгийн хэмжээгээр 11-д ордог сум юм.

Сайхан сум — зураг 1
Зураг: touristinfocenter.mn

Далайн түвшнээс дээш 700-1500 м өргөгдсөн.Физик газарзүйн хувьд Хангайн уулархаг мужийн 1-р мужид оршино. Орхон, Хараа голын ай савд багтдаг. Хойноосоо урагшаа сунаж тогтсон хэлбэртэй. Баруун хойд талдаа Хушаат, баруун талаараа Сант, баруун урд талаараа Орхон, зүүн урд талаараа Баянгол, зүүн талаараа Дархан-Уул аймагтай тус тус хиллэдэг.Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл.

Хуурайдуу голлонбаруун хойноосоо салхилдаг. Өвөлдөө хүйтэн, зундаа халуун уур амьсгалтай.1 дүгээр сарын дундаж температур-30С7 дугаар сарын дундаж температур+35СЖилийн дундаж салхины хурд4-9м/сЖилийн хур тунадасны нийлбэр 350-450мм

Сант сум

Сант сум (түүхэндээ Цагаантолгойн САА) нь Монгол орны газар тариалангийн ууган голомт, Орхон-Сэлэнгийн сав газрын бэсрэг уулсын дунд 900–1,200 метр өндөрт оршдог Сэлэнгэ аймгийн түшиц сумдын нэг юм. Атрын баялаг хөрс, Ивэн голын үржил шимт хөндий, газар тариалан болон мал аж ахуйн баялаг уламжлалтай бүс нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу-ны нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он (1928 он):

    • 1928 онд анх сууриа тавьсан.

    • Түүхийн хугацаанд Монгол Улсын газар тариалангийн анхдагч томоохон аж ахуйнуудын нэг болох Цагаантолгойн сангийн аж ахуй (САА) болон өргөжин хөгжсөн баялаг түүхтэй.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Ивэн, Хушаат гэсэн 2 багтай.

  • Хүн ам, эрэмбэ:

    • Нийт 680 өрхөд 2,180 хүн ам аж төрж байна.

    • Хүн амын тоогоор Сэлэнгэ аймгийн хэмжээнд 12 дугаарт;

    • Газар нутгийн хэмжээгээр аймагтаа 8 дугаарт ордог.

    • Хүн амын нягтрал: 6.28 хүн/га.

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил, зам зай:

    • Сэлэнгэ аймгийн баруун хойд хэсэгт оршдог.

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 316 км;

    • Сэлэнгэ аймгийн төв Сүхбаатар хотоос 189 км;

    • Дархан-Уул аймгийн төвөөс 97 км зайд тус тус байрладаг.

  • Хил залгаа сумд:

    • Хушаат сум;

    • Орхон сум;

    • Баруунбүрэн сум-тай тус тус хил залган оршдог.

3. Гадаргын тогтоц, өндөржилт

  • Өндөржилт: Далайн түвшнээс дээш 900–1,200 метр өргөгдсөн.

  • Физик газарзүй, геоморфологи:

    • Физик газарзүйн хувьд Орхон-Сэлэнгийн сав газарт багтана.

    • Геоморфологийн хувьд Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулсын мужид хамаардаг.

    • Газар хөдлөлтийн идэвхжлийн эрчим: 5–7 балл.

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэр нь уудам тал хөндий, бэсрэг уул нурууд зонхилсон тогтоцтой. Гадаргын хотгор гүдгэрийн онцлогоороо харилцан адилгүй 3 үндсэн хэсэгт хуваагддаг.

4. Цаг уурын төлөв

  • Уур амьсгалын хэвшинж: Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир хүйтэн өвөлтэй.

  • Температур:

    • 1 дүгээр сарын дундаж хэм: -22°C;

    • 7 дугаар сарын дундаж хэм: +25°C.

  • Тунадас, салхины горим:

    • Жилийн хур тунадасны нийлбэр: 200–400 мм;

    • Жилийн дундаж салхины хурд: 4–6 м/с.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, хөдөө аж ахуй

  • Газар тариалан: Цагаантолгойн хөндийн үржил шимт хөрсөнд түшиглэн улаанбуудай, тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоог их хэмжээгээр тариалдаг, улсын хэмжээний үр тарианы томоохон бүс юм.

  • Мал аж ахуй: Тал хээрийн шимт бэлчээрт суурилсан уламжлалт бэлчээрийн болон эрчимжсэн үхэр, хонь, адууны аж ахуй өндөр хөгжсөн.

  • Дэд бүтэц: Дархан, Сүхбаатар, Эрдэнэт зэрэг төвийн томоохон хэрэглэгчийн зах зээлүүдтэй ойр байршилтай тул хөдөө аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүний эргэлт сайн, төвийн цахилгаан эрчим хүч, үүрэн холбоонд бүрэн холбогдсон.

Түшиг сум

Түшиг сум нь Монгол орны умард хил, Хангайн нурууны салбар Бүтээлийн нурууны ойт хээрийн бүсэд 249.2 мянган га уудам нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог Сэлэнгэ аймгийн түүхт сумдын нэг юм. ОХУ-тай хиллэдэг улсын умард хилийн түшиц газар бөгөөд өтгөн ой хөвч, үржил шимт хөндий, газар тариалан болон мал аж ахуйн баялаг уламжлалтай бүс нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ ван Намсрайн хошуу-ны нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он (1924 он): 1924 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр сум болон албан ёсоор байгуулагдсан 100 гаруй жилийн баялаг түүхтэй.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Жаргалмандах, Ар-Нуга гэсэн 2 багтай.

  • Хүн ам, эрэмбэ:

    • Нийт 528 өрхөд 1,665 хүн ам аж төрж байна.

    • Хүн амын тоогоор Сэлэнгэ аймагтаа 17 дугаарт;

    • Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр аймагтаа 9 дүгээрт ордог.

2. Газарзүйн байршил, орон зайн хэмжээ

  • Байршил: Сэлэнгэ аймгийн баруун хойд хэсэгт оршдог.

  • Газар нутгийн талбай: Нийт 249,282 га (2,492.8 км²) нутаг дэвсгэртэй.

  • Хил залгаа улс, аймаг, сумд:

    • Хойд талаараа: Оросын Холбооны Улсын Буриад Улс (Зэдийн /Джида/ район)-той улсын хилээр;

    • Баруун талаараа: Булган аймгийн Сэлэнгэ сум;

    • Урд талаараа: Өөрийн аймгийн Цагааннуур сумтай тус тус хиллэдэг.

3. Физик газарзүй, байгалийн нөхцөл

  • Бүс мужлал: Хангайн нурууны салбар болох Бүтээлийн нурууны салбар бүхий ойт хээрийн бүсэд хамаарна.

  • Гадаргын хэв шинж: Нутаг дэвсгэр нь өтгөн ой модоор хүрээлэгдсэн уулс, уужим тэнүүн хөндий тал хосолсон тогтоцтой.

  • Ойн баялаг: Нарс, шинэс, хус бүхий ой мод, жимс, эмийн ургамал, ан амьтны арвин баялагтай.

4. Цаг уурын төлөв

  • Уур амьсгалын хэвшинж: Хуурай сэрүүн, эрс тэс уур амьсгалтай.

  • Өвөл, зуны онцлог:

    • Өвлийн улиралд -35°C-аас -40°C хүртэл хүйтэрч, 50–100 см зузаан цасан бүрхүүл тогтдог.

    • Зуны улиралд +30°C-аас +35°C хүртэл халдаг бөгөөд олон жилийн дунджийн орчим хур бороо ордог.

  • Температур:

    • 1 дүгээр сарын дундаж хэм: -28.5°C;

    • 7 дугаар сарын дундаж хэм: +19.2°C.

  • Тунадас, салхины горим:

    • Жилийн хур тунадасны нийлбэр: 235 мм;

    • Жилийн дундаж салхины хурд: 2–5 м/с.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, хөдөө аж ахуй

  • Газар тариалан: Ойт хээрийн бүсийн үржил шимт хөрстэй тул улаанбуудай, тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоо тариалалтыг өргөн хүрээнд эрхэлдэг.

  • Мал аж ахуй: Уулын болон ойт хээрийн шимт бэлчээрт түшиглэсэн бэлчээрийн болон эрчимжсэн үхэр, адуу, хонины аж ахуй эрхлэх таатай нөхцөлтэй.

  • Дэд бүтэц: Сумын төвд засаг захиргаа, ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, соёлын байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулж, төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем, үүрэн телефоны сүлжээнд холбогдсон.

Хушаат сум

Хушаат сум нь Монгол орны газар тариалангийн гол бүс нутаг, Хангайн уулын ойт хээрийн умард тойрогт оршдог Сэлэнгэ аймгийн түшиц сумдын нэг юм. Дархан-Уул аймаг болон төвийн бүсийн зах зээлтэй нэн ойр байршилтай, үржил шимт хөрс, тариалан болон мал аж ахуйн баялаг нөөцтэй нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу-ны нутаг дэвсгэрт харьяалагдаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он (1987 он): БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэрээр Атрын аяны үр тариа, тэжээлийн үйлдвэрлэлийг түшиглэн 1987 онд сум болон албан ёсоор зохион байгуулагдсан.

  • Засаг захиргааны бүтэц: Даагат, Мөнхтолгой гэсэн 2 багтай.

  • Хүн ам, эрэмбэ:

    • Нийт 468 өрхөд 1,808 хүн ам аж төрж байна.

    • Хүн амын тоогоор Сэлэнгэ аймгийн 17 сумаас 16 дугаарт;

    • Газар нутгийн хэмжээгээр аймагтаа 9 дүгээрт эрэмбэлэгддэг.

2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг

  • Байршил, зам зай:

    • Сэлэнгэ аймгийн баруун урд хэсэгт оршдог.

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос 380 км;

    • Сэлэнгэ аймгийн төв Сүхбаатар хотоос 98 км;

    • Дархан-Уул аймгийн төвөөс ердөө 37 км зайд байрладаг тул төвийн бүсийн зах зээлийн өндөр давуу талтай.

  • Хил залгаа сумд:

    • Хойд талаараа: Зүүнбүрэн сум;

    • Баруун талаараа: Цагааннуур сум;

    • Баруун урд талаараа: Баруунбүрэн сум;

    • Урд талаараа: Сант сум;

    • Зүүн өмнөд талаараа: Сайхан сум;

    • Зүүн талаараа: Дархан-Уул аймгийн Орхон сумтай тус тус хиллэдэг.

3. Физик газарзүй, байгалийн нөхцөл

  • Бүс мужлал: Монгол орны физик газарзүйн мужлалаар Хангайн уулын ойт хээрийн умард Хангайн уулын хээрийн тойрогт багтана.

  • Гадаргын хэв шинж: Бэсрэг уулс, уужим тэнүүн хөндий, тал хээр хосолсон үржил шимт хөрстэй нутагтай.

4. Цаг уурын төлөв

  • Уур амьсгалын хэвшинж: Уулархаг, сэрүүн уур амьсгалтай. Хаврын улиралд салхи ихэвчлэн зүүн хойноосоо салхилж, хурд нь 12–16 м/с хүрдэг.

  • Температур:

    • 1 дүгээр сарын дундаж хэм: -29.8°C;

    • 7 дугаар сарын дундаж хэм: +21.0°C.

  • Тунадас, салхины горим:

    • Жилийн нийлбэр хур тунадас: 313.5 мм;

    • Жилийн дундаж салхины хурд: 6–11 м/с.

5. Нийгэм, эдийн засгийн байдал, хөдөө аж ахуй

  • Газар тариалан: Атрын бүс нутгийн салшгүй хэсэг бөгөөд улаанбуудай, тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоо тариалах арвин нөөц боломжтой.

  • Мал аж ахуй: Тал хээрийн шимт бэлчээрт түшиглэсэн уламжлалт бэлчээрийн болон эрчимжсэн үхэр, хонь, адууны аж ахуй хөгжсөн.

  • Дэд бүтэц: Дархан хоттой маш ойр (37 км) зайд оршдог тул бараа бүтээгдэхүүний эргэлт, нийгэм-соёлын үйлчилгээ, төв замтай шуурхай холбогддог. Сумын төвдөө төрийн захиргаа, сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг ажиллаж, төвийн цахилгаан эрчим хүч, үүрэн холбоонд холбогдсон.

Сэлэнгэ аймгийн тусгай хамгаалалттай газрууд

Сэлэнгэ аймгийн байгалийн үзэсгэлэнт газрууд

Сэлэнгэ аймгийн түүх, соёлын дурсгалт газрууд

Сэлэнгэ аймгийн хотын дурсгалт газрууд

Аялахад анхаарах зүйлс

Аялалд гарахаас өмнө цаг агаарын нөхцөл байдал, зам харгуй болон шатахуун түгээх станцын байршлыг урьдчилан судлахыг зөвлөж байна. Мөн орон нутгийн байгаль хамгаалагчидтай холбогдон тусгай хамгаалалттай газар нутгийн дэглэмтэй танилцаарай.

Хэрэгтэй үйлчилгээ

Эх сурвалж: © OpenStreetMap contributors (ODbL). Утас, байршил зэрэг нь шинэчлэгдээгүй байж болно.

Шатахуун түгээх станц (34)

Ачаалж байна…

Эмнэлэг (9)
Эмийн сан (3)
Цагдаа (6)
Банк, АТМ (12)

Бүх аймгийн хэрэгтэй үйлчилгээ →

Ойролцоох газрууд