Цайны замын түүх
1. Цайны их замын түүхэн үүсэл (Нэрчүүгээс Хиагт хүртэл)
XVII зууны төгсгөл үед Евроазийн хоёр их гүрэн болох Романовын хаант Орос болон Манж Чин улсын эзэнт гүрнүүдийн хил хязгаар Сибирь, Амар мөрний сав газарт тулж иржээ.
Нэрчүүгийн гэрээ (1689 оны 8 сарын 28): Шилка ба Нэрчүү голын бэлчирт байгуулсан энэхүү гэрээ нь хоёр гүрний түүхэн дэх анхны албан ёсны олон улсын баримт бичиг байв. Уг гэрээгээр Амар мөрний сав дахь хилийг зааглан, худалдаа эрхлэх тухай зарчмын заалт оруулсан боловч төв Монголын хил тодорхойгүй байснаас худалдааны цуваа төдийлөн тогтвортой хөгжиж чадсангүй.
Буур ба Хиагтын гэрээ (1727 он): Халх Монгол Манжид дагаар орсны дараа хилийг нарийвчлан тогтоох шаардлага тулгарав. Гүн Савва Рагузинский-Владиславич болон Манжийн төлөөлөгчдийн хэлэлцээрийн дүнд 1727 онд Буурын гэрээ, улмаар Хиагтын гэрээ-г байгуулан, Монголын хойд хилийг Шабин даваанаас Абагайтын харуул хүртэл албан ёсоор баганадан тогтоожээ.
Гэрээний дагуу хилийн шугам дээр Оросын талд Хиагт (Троицкосавск), Монголын талд Манжийн Маймаачин (Өмнөд Хиагт) хэмээх худалдааны боомт хотууд сүндэрлэснээр өрнө дорныг холбосон "Цайны их зам"-ны 200 гаруй жилийн алтан эрин эхэлсэн билээ.
2. Тээврийн маршрут ба Логистикийн гайхамшиг
Цайны зам нь Хятадын өмнөд нутгийн цай тариалдаг Уишань уулс, Хубэй (Ханкоу/Ухань) мужаас эхэлж, Янцзы мөрөн, Шаньси мужаар дамжин Цагаан хэрмийн боомт Хаалган (Жанчхүү) хотод төвлөрдөг байв.
Тэндээс их говийг гатлан:
Замын-Үүд → Чойрын өртөө → Нийслэл Хүрээ → Хиагт-Маймаачин;
Хиагтаас цааш Дээд-Үд (Улаан-Үд) → Байгаль нуур → Эрхүү → Красноярск → Омск → Түмэн → Екатеринбург → Нижний Новгород → Москва → Санкт-Петербург, улмаар Баруун Европын орнуудад хүрдэг 9000 гаруй км урт хуурай замын сүлжээ байв.
Тээвэрлэлтийн үндсэн хүч нь Монголын тэмээн жин байв:
Цайг чийг авах, үнэр шингэхээс сэргийлэн үхрийн нойтон арьсанд давхарлан сайтар боодог байв.
Нэг тэмээ нуруундаа 200 кг, тэргэнд хөллөсөн үед 400 кг хүртэл ачааг тээвэрлэн, хоногт 30–40 км замыг туулдаг. Говийн халуун элс, бэлчээрийн онцлогоос шалтгаалан голдуу намар, өвлийн улиралд хөдөлдөг байсан ба Хаалганаас Хиагт хүртэлх 1200 гаруй км замыг 30–40 хоногт туулдаг байжээ.
Нэг удаагийн жингийн цуваанд 1000 хүртэл тэмээ, олон арван жинчин, харуул хамгаалалт багтдаг байв.
Хятадаас зөвхөн цай төдийгүй торгомсог эдлэл, нандин шаазан, эм тан зөөдөг байсан бол Оросоос буцахдаа үнэт булга, хэрэм, халиуны арьс, шир, шилэн эдлэл, Англи, Германы ноосон даавуу, өргөн хэрэглээний бараануудыг урагш нийлүүлж байв.
3. Эдийн засгийн үр нөлөө — "Элсний Венеци" Хиагт
Хиагтын худалдаа нь XIX зууны турш Оросын эзэнт гүрний хувьд хамгийн ашигтай гадаад худалдааны суваг байв. 1850-иад онд Оросын гаалийн орлогын 15–20 хүртэлх хувийг дангаараа Хиагтын цайны худалдаа бүрдүүлж байжээ.
1881 онд Америкийн судлаач Жорж Кеннан Хиагтад очихдоо: "Элсэн дунд орших энэ жижиг хотод Москвагийн дараа орох олон саятнууд тансаг харшид амьдарч, жилд 15 сая хүртэл алтан долларын худалдаа эргэлдэж байна" хэмээн тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Далайн тээвэртэй харьцуулахад Сибирийн хуурай хүйтэн агаараар тээвэрлэгдсэн цай чийг авдаггүй, амт чанараа алддаггүй тул Европ даяар "Хиагтын цай" (Caravan Tea) нэрээр дэлхийн хамгийн дээд зэрэглэлийн цайд тооцогдон зарагддаг байв.
4. Нийслэл Хүрээний өргөжин бэхэжсэн түүх
Цайны зам нь Монголын нийгэм, хот байгуулалтад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн юм. Олон зуун хоног үргэлжлэх жингийн цуваа Сибирийн өмнөд хяр, Их говийн умард зааг болох Хан Богд уулын ар, Хатан Туулын хөндийд бэлчээр сэлбэн, амсхийдэг байв.
Энэхүү стратегийн зангилаа байршлыг түшин:
Их Хүрээ (Өргөө) 1778 онд Туулын хөндийд бүрмөсөн суурьшиж,
1786 онд Манжийн амбан суух болж,
1861 онд Хаант Оросын Ерөнхий консулын газар нээгдсэнээр Хүрээ нь шашны хүрээнээс хальж, Орос-Хятадын худалдааг Монголын бусад аймаг, хошуу руу дамжуулан түгээдэг олон улсын томоохон хот, худалдаа-эдийн засгийн зангилаа төв болон өргөжсөн юм.
5. Замын уналт ба Орчин цагийн "Эдийн засгийн коридор"
Цайны замын ач холбогдол XIX зууны сүүлчээс буурч эхэлсэн:
1869 онд Суэцийн суваг нээгдсэнээр усан онгоцоор цай тээвэрлэх хугацаа эрс богиноссон,
1903 онд Транссибирийн төмөр зам ашиглалтад орж, Манжуурын төмөр замаар шууд холбогдсон,
1911 оны Синхайн хувьсгал, Дэлхийн I дайн, 1917 оны Оросын хувьсгал, 1921 оны Ардын хувьсгалаар хуучин чөлөөт худалдааны систем хаагдсанаар тэмээн жингийн уламжлалт Цайны зам түүх болон үлджээ.
Шинэ цагийн Цайны зам — Тээврийн коридор: 1949–1956 оны хооронд ашиглалтад орсон Улаанбаатар төмөр зам (УБТЗ) нь яг түүхэн Цайны замын шугамын дагуу тавигдсан билээ. Өнөөдөр энэхүү маршрут нь Ази, Европыг холбосон төмөр зам, олон улсын транзит авто зам, агаарын тээврийн гол коридор болж байна.
Орчин үед Монгол Улс, ОХУ, БНХАУ-ын хооронд хэрэгжиж буй "Монгол-Орос-Хятадын эдийн засгийн коридор" хөтөлбөр болон тус замын дагуу байгуулахаар төлөвлөж буй "Сибирийн хүч-2" (Союз Восток) байгалийн хийн хоолойн төсөл нь эртний Цайны их замыг XXI зууны орчин үеийн өндөр хурдны эрчим хүч, тээвэр логистикийн их сүлжээ болгон шинэ шатанд гаргаж байна.