Торгоны замын түүх
1. Торгоны их зам ба Түүний эхлэл
Торгоны их зам бол МЭӨ II зуунаас эхлэн НТ XV зуун хүртэл Ази, Европ, Африкийн соёл иргэншлүүдийг холбосон хүн төрөлхтний хамгийн аугаа худалдаа, дипломат харилцааны сүлжээ юм. Энэхүү зам нь дорно зүгт Хятадын эртний нийслэл Чанъань (өнөөгийн Шиань)-аас эхэлж, Ганьсугийн хонгил (Ланьчжоу, Дунхуан)-оор дамжин Такламаканы цөлийн хойд, урд хүрээгээр салбарлаж, Төв Ази, Перс, Месопотами, Бага Азиар дайран Газар дундын тэнгис, Ром хүрдэг байв.
Өмнөх үеийн эртний замууд: Торгоны зам бүрэлдэхээс олон зууны өмнө Памирын Бадахшанаас (одоогийн Афганистан) цэнхэр номин чулууг Месопотами, Египет хүргэдэг байсан Номингийн зам (МЭӨ III мянган), мөн Шинжааны Хотан хотоос цагаан хашийг Хятадын төв рүү зөөдөг байсан Хаш чулууны зам оршиж байв.
Тал нутгийн Торгоны зам: Зөвлөлтийн нэрт археологич С.И.Руденкогийн Алтайн Пазырыкийн язгууртны булшнаас илрүүлсэн МЭӨ V зууны Хятадын тансаг торго, Ахеменидын эзэнт гүрний перс хивс зэрэг олдворууд нь Торгоны замын албан ёсны гараанаас өмнө Төв Азийн нүүдэлчид тал нутгийн салбар замаар Дорно, Өрнөдийг холбосон зууч худалдааг хэдийн эрхэлж байсныг баталдаг.
2. Нүүдэлчдийн гүрнүүд ба Торгоны замын төлөөх өрсөлдөөн
Торгоны замын аюулгүй байдал, хяналтын төлөөх тэмцэл Төв Азийн төрт улсуудын гадаад бодлогын гол зангилаа байв:
Хүннү улс ба Хан гүрэн: Хүннүгийн Модун шаньюй МЭӨ 200 онд Хан улсыг буулган авч, 198 оны "Энх ургийн гэрээ"-гээр жил бүр асар их хэмжээний магнаг торго, архи, тариагаар алба авах болжээ. Хүннү нар Торгоны замын хойд салаа болон Төв Азийн баянбүрдүүдийн (Турфан, Хами, Лоулань) зангилааг хянаж, авсан торгоо өрнө зүг рүү гуравдагч орнуудад өндөр үнээр дамжуулан худалддаг "реэкспорт"-ын ашигтай сүлжээг үүсгэсэн.
Сяньби, Тоба ба Тогон улс: Сяньбийн салбар Тоба нарын байгуулсан Умард Вэй (IV–VI зуун) болон Хөхнуурын Тогон (Тугухунь) улс нь Торгоны замын гол салбарыг эзэмшин, Персийн Сасанидын эзэнт гүрэн болон Ромтой худалдааны холбоо тогтоож байв.
Түрэг ба Согдын худалдаачид: VI зуунд Түрэгийн хаант улс мандан гарч, Дундад Азийн олон улсын худалдаачин ард түмэн болох Согдуудыг өөртөө нэгтгэв. Түрэгийн хаад Согдын худалдааны сүлжээгээр дамжуулан Византын эзэнт гүрэнтэй шууд дипломат харилцаа тогтоож, Персийн зуучлалыг алгасан торгоо өрнөдөд нийлүүлдэг байв.
Уйгур улсын морь-торгоны наймаа: VIII зууны дундуур Уйгурын хаант улс Тан улсыг Ань Лушаний бослогоос аварсныхаа хариуд "Агтыг торгоор солих" онцгой монополь эрхийг авчээ. Жилд хэдэн арван мянган агт морийг хэдэн зуун мянган боодол торгоор сольж, асар их баялгийг Орхоны хөндийн нийслэл Орду балык (Хар балгас)-т төвлөрүүлж байв.
Хятаны үе ба "Чингисийн далан": Дорнод, Хэнтий аймгийн нутгаар үргэлжлэх 700 гаруй км урт далан, цайзуудыг сүүлийн үеийн судалгаагаар Хятан (Их Ляо) гүрэн хойд хилийн худалдааны жинг хянах, татвар хураах, хамгаалах зорилгоор босгосон болохыг нотлоод байна.
3. Их Монгол Улс ба "Pax Mongolica" (Монголын их амар амгалан)
Торгоны зам түүхэн дэх хамгийн дээд оргил, аюулгүй байдалдаа XIII–XIV зуунд Монголын эзэнт гүрний үед хүрсэн юм.
Худалдааг хуулиар хамгаалсан нь: Чингис хаан "Их засаг" хуулиараа олон улсын элч, худалдаачдын эрх чөлөө, халдашгүй эрхийг хатуу хамгаалсан. Худалдааны жингийн цуваа руу халдах, дээрэмдэхийг цаазаар авах онц хүнд гэмт хэрэгт тооцов. 1219 оны Хорезмын аян дайн ч Их Монгол Улсын 500 тэмээ бүхий худалдааны элчийг Отрар хотын амбан алж тоносноос үүдэлтэй байв.
Өртөө ба Гэрэгэ: Чингис хаан, Өгөөдэй хааны зохион байгуулсан Өртөөний систем-ээр 25–30 км тутамд шинэ агт морь, ундаа, хүнс, хамгаалалт бүхий буудлууд ажиллаж, мэдээ болон худалдаачдыг дэлхийн нэг захаас нөгөө захад хэдхэн долоо хоногийн дотор саадгүй хүргэх боломжийг бүрдүүлсэн. Хааны тамгатай Гэрэгэ (пайз) бүхий худалдаачин ямар ч улс үндэстний нутгаар татваргүй, цэргийн хамгаалалттай чөлөөтэй зорчдог байв.
Ортого буюу Худалдааны нөхөрлөл: Монголын хаад язгууртнууд лалын болон согд худалдаачдад алт, мөнгөн хөрөнгө гарган өгч "Ортого" нэртэй хамтарсан худалдааны хоршоо байгуулж, дэлхийн зах зээлийг санхүүжүүлж байв.
Марко Пологийн гэрчлэл: Венецийн аялагч Марко Поло өөрийн тэмдэглэлдээ Торгоны зам дагуух өртөө замууд маш нарийн зохион байгуулалттай, мод тарьж сүүдэрлэсэн, өдөр шөнө ялгалгүй дээрэм тонуулаас айх аюулгүй болсныг шагшин бичсэн байдаг.
4. Торгоны замын уналт ба Түүхэн ач холбогдол
Торгоны их зам XV зууны сүүлчээс аажмаар бүдгэрэн унасан нь дараах шалтгаантай:
Монголын эзэнт гүрний бутрал: 1368 онд Юань гүрэн мөхөж, баруун хаант улсууд задарснаар төвлөрсөн аюулгүй байдал алдагдаж, зам дагуу орон нутгийн дээрэм тонуул, татвар дарамт эргэн сэргэв.
Далайн их замын нээлт: 1497–1498 онд Португалийн далайчин Васко да Гама Лиссабон хотоос гарч Африк тивийг тойрон Энэтхэг хүрэх далайн замыг нээснээр хүнд, өртөг ихтэй тэмээн жингийн хуурай газрын худалдааг усан онгоцны тээвэр бүрэн орлох болов.
Гэвч Торгоны зам нь зөвхөн бараа таваар тээвэрлээд зогсохгүй, цаас, луужин, дарь, торго, хэвлэлийн технологи зэрэг шинжлэх ухааны ололтууд, түүнчлэн Бурханы шашин, Ислам, Христийн шашин, гүн ухааны үзэл санааг өрнө дорно дахинд түгээн дэлгэрүүлсэн хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн хамгийн агуу алтан гүүр байсан бөгөөд нүүдэлчин монголчууд түүний хамгийн хүчирхэг батлан даагч, зохион байгуулагч нь байсан билээ.