Монгол бичгийн эртний дурсгалууд
1. Эртний нүүдэлчдийн бичиг соёлын ул мөр
Монголчууд болон тэдний өвөг дээдэс хэдэн мянган жилийн түүхтэй үсэг бичиг, оюуны өв соёлтой ард түмэн билээ.
Хүннү, Сяньби, Нирун улсуудын үед хад чулуу, мод, тамган дээр хэрчлээс, тамга тэмдэг тавьж алба татвараа тэмдэглэж байснаас гадна хөрш зэргэлдээх Энэтхэг, Төв Азийн Брахми бичиг, Нанхиадын ханзыг дипломат харилцаандаа ашиглаж байсан нь сүүлийн үеийн археологийн малтлагаар нотлогдсоор байна.
IX–XII зууны Кидан (Их Ляо) улсын үед зохиогдсон Хятаны их бичиг (920 он) болон үе-авианы нийлмэл бүтэцтэй Хятаны бага бичиг (925 он)-ээр бичигдсэн 26 мянга гаруй тэмдэгт бүхий хөшөө дурсгалууд хадгалагдан үлджээ. Сүүлийн хагас зуун жилд олон улсын эрдэмтэд уг бичгийг тайлан уншсанаар Кидан хэл нь монгол хэлний шууд эртний язгуур болох нь хөдөлбөргүй тогтоогдоод байна.
2. Монгол бичиг үүссэн нь ба Сонгодог бичгийн хэл
Монголчууд Согд үсгээс уламжлалтай босоо чиглэлтэй Уйгар бичгийг өөрсдийн ярианы аялгуунд нийцүүлэн засаж авснаар XII зуун гэхэд боловсронгуй төрийн бичиг болгон хөгжүүлжээ. 1204 онд Чингис хааны зарлигаар Найманы төрийн бичээч Тататунгаг төрийн тамгач болгосноор энэхүү бичиг Их Монгол Улсын албан ёсны төрийн бичиг болсон түүхтэй.
Монгол бичгийн хэлийг бүтээгдсэн цаг үеэр нь:
Эртний монгол бичгийн хэл (XIII–XVI зуун): Хэлзүйн хэлбэржилт нь ярианы хэлтэй ойр, үгийн эхэн ба дунд дахь авиануудыг өвөрмөцөөр тэмдэглэдэг үе.
Сонгодог монгол бичгийн хэл (XVI–XX зуун): Аюуш гүүш, Зая бандида Намхайжамц нарын үеэс үсгийн тиг зурлага, үгийн сан, найруулга, зөв бичих дүрэм нь бүрэн цэгцэрч тогтсон үе.
Чингисийн чулууны бичиг (1224–1225 он): Чингис хааныг Сартуулын аян дайнаас буцаж Буха сочигойд Их хуралдай хийх үеэр Хасарын хүү Есүнхэ мэргэн 335 алд (500 гаруй метр) зайд бай оносонд зориулж босгосон энэхүү дурсгал нь өдгөө Санкт-Петербургийн Эрмитаж музейд хадгалагдаж буй Монгол бичгийн хамгийн эртний бодит дурсгал юм.
Хаадын захидал, тамганы бичээс: 1246 онд Их Монгол Улсын гурав дахь Их хаан Гүюгээс Ромын Пап ламанд илгээсэн алдарт захидлын ард дарсан төрийн хас буу тамганы дардас нь Их хааны тамганы хэлбэр, бичвэрийг өнөө цагт өвлүүлсэн үнэлж баршгүй үнэт дурсгал билээ. Мөн Ил хаант улсын хаадаас (Аргун, Өлзийт, Газан) Францын вангуудад илгээсэн монгол бичгийн захидлууд өдгөө Франц, Ватиканы архивт хадгалагдаж байна.
3. Пагва ламын Дөрвөлжин бичиг (1269 он)
Хубилай сэцэн хааны зарлигаар Төвөдийн эрдэмтэн Пагва лам Лодойжалцан төвөд үсэгт тулгуурлан Монголын эзэнт гүрний олон хэлт ард түмний (монгол, төвөд, түрэг, хятад, санскрит) дуудлагыг яг таг тэмдэглэх чадвартай Дөрвөлжин үсэг-ийг 1269 онд зохион төрийн бичиг болгов.
Өнөө үед Дөрвөлжин бичгээр үлдсэн 80 гаруй томоохон дурсгал бүртгэгдсэн:
Хубилай, Өлзийт, Буянт, Тогоонтөмөр зэрэг хаадын хад чулуунд сийлсэн 20 гаруй албан зарлиг бичээсүүд;
Их хаадын зарлигаар түшмэдэд олгодог байсан алт, мөнгө, хүрэл Гэрэгэ (пайз)-ний бичээсүүд;
Хархот, Дунхуан, Шаолин хийдээс олдсон албан баримт, ном судрууд.
4. Араб үсгээр тэмдэглэгдсэн монгол дурсгалууд
Монголын эзэнт гүрний баруун жигүүр болох Эл хант улс (Перс) болон Алтан Ордны улсад араб-перс үсгээр дундад зууны монгол хэлний үгсийг галиглан тэмдэглэсэн чухал толь бичгүүд бүтээгджээ:
"Мукаддимат ал-Адаб" (Зан суртахууны оршил): XII зууны эрдэмтэн Аз-Замахшарийн араб-перс толь бичиг дээр монгол түшмэд XIV зуунд монгол хадмал орчуулга нэмж хийсэн нь эдүгээ Ташкент хотын музейд хадгалагдаж буй 3500 гаруй үгтэй монгол хэлний хамгийн том толь бичгийн дурсгал юм.
Расулидын 6 хэлний толь (Хааны толь): XIV зууны үед Йемений Расулид угсааны хааны ордонд бүтээгдсэн араб, перс, түрэг, грек, армян, монгол 6 хэлний харьцуулсан толь бөгөөд монгол хэлний 800 гаруй үгсийг араб үсгээр нарийн авиачлан тэмдэглэжээ.
5. Ханз үсгээр тэмдэглэгдсэн монгол дурсгалууд
Мин улсын үед (XIV зууны сүүлч) хятад түшмэд монгол хэл сурах сурах бичиг, толь бичгүүдийг бэлтгэхдээ монгол хэлний үг, өгүүлбэрийг хятад ханз үсгээр авиачлан тэмдэглэж, ард нь утгын орчуулгыг хадсан байна:
"Монголын нууц товчоо" (Юань чао би ши): Анх 1240 онд Монгол бичгээр зохиогдсон Их хаадын нууц түүх нь Мин улсын үед ханз үсгээр авиачлан буулгагдсан хэлбэрээр үлджээ. Энэхүү цорын ганц бүрэн эхийг XIX зуунд Оросын эрдэмтэн Палладий Кафаров Бээжингээс олж эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулснаар Монгол үндэстний түүх, уран зохиолын сод бүтээл дэлхий дахинд дахин амилсан түүхтэй.
"Хуа-И-И-Юй" (Хятад-Харь хэлний толь): 1389 онд бүтээгдсэн уг толь бичиг болон Мингийн үеийн дипломат захидлууд нь дундад үеийн монгол ярианы хэлний онцлог, авиа зүйг судлах үнэт баримт болсоор байна.