Монгол хатадын түүхээс
1. Цагаадайн төрийн тулгуур — Органа (Эргүнэ) хатан
Чингис хааны охин Чэчэйхэн бэхи болон Ойрадын захирагч Төрөлчи хүргэн нарын дундаас төрсөн Органа (Ургана) хатан нь Цагаадайн улсын түүхэн дэх хамгийн гарамгай төрийн хатан хаан байв. Цагаадай хан өөрийн хайрт ач хүү, Бамианд амь үрэгдсэн Муутугэний хүү Хара Хүлэгү-д орыг залгамжлуулахаар гэрээсэлж, түүнд Органа гүнжийг их хатан болгон буулгажээ.
Гүюг хаан төрийн эрхийг авмагцаа Хара Хүлэгийг буулгаж Есөнмөнхийг сууринд залсан боловч 1251 онд Мөнх хаан ширээнд суугаад Хара Хүлэгүд Цагаадайн улсын тамгыг эргүүлэн олгожээ. Хара Хүлэгү Алтайн нуруугаар буцах замдаа өвчнөөр таалал төгссөн тул Мөнх хааны дэмжлэгтэйгээр түүний бэлэвсэн хатан Органа 1251 оноос балчир хүү Мубарак шахынхаа өмнөөс Цагаадайн улсын төрийг 10 орчим жил (1251–1260) бие даан гарамгай удирдсан байна.
Тэрээр Төв Азийн суурин хотуудыг сэргээн босгож, Махмуд Ялавачийн хүү Масуд бэгтэй хамтран татварын тогтвортой системийг хэрэгжүүлж, дотоодын самууныг дарж байв. 1260 онд Аригбөхийн зарлигаар Алгу хаан Цагаадайн улсад ирэхэд Органа хатан улс төрийн хямрал үүсгэлгүй Алгу хаантай ураг холбон төрийн эв нэгдлийг хадгалсан байна. 1266 онд түүний хүү Мубарак шах исламын шашин хүлээн авсан Цагаадайн анхны хаан болсон түүхтэй.
2. Бөх гүнж Хутулун — Дэлхийн соёл дахь "Турандот"
Өгөөдэйн улсын эзэн Хайду хааны хайрт охин, Чингис хааны алтан ургийн Хутулун (1260–1306) буюу Хотол цагаан гүнж нь эртний нүүдэлчдийн дайчин уламжлалын амьд бэлгэдэл байв.
Тэрээр нэг эхээс төрсөн олон ах нартайгаа ноцолдон өсөж, эрчүүдтэй эн тэнцүү барилдан цэрэг удирдах урлагт гарамгай суралцжээ.
Адууны бооцоот барилдаан: Марко Поло өөрийн тэмдэглэлдээ Хутулун гүнж өөртэй нь барилдаж унагаасан эртэй л сууна гэж ам тангараг тавьж, ялагдсан эрчүүд мөрийнд 100 морь өгдөг байсан ба энэ замаар 10 мянга гаруй агт адуутай болсон хэмээн бичиж үлдээжээ.
Цэргийн жанжин: Тэрээр эцэг Хайду хааныхаа дэргэд шадарлан Хубилайн их цэрэг болон Ил хаант улсын эсрэг олон удаагийн тулаанд өөрийн биеэр морьт цэрэг удирдан байлдаж байсан шилдэг жанжин байв. Хайду хаан нас барахдаа түүнд улсынхаа цэргийн хэргийг захируулахаар гэрээсэлж байжээ.
Энэхүү Хотол цагаан гүнжийн домог өрнө дахинд түгэж, Францын эрдэмтэн Франсуа Пети де ла Круа түүнийг "Тураны охин" буюу Турандот (Turandot) хэмээх гүнжийн дүрээр уран зохиолд оруулсан юм. Хожим Италийн хөгжмийн их зохиолч Жакомо Пуччини "Турандот" хэмээх сонгодог дуурь-аа бүтээж, дэлхийн тайзнаа мөнхөлсөн билээ.
3. Буриадын эх — Домогт Балжин хатан
Байгаль нуур, Сэлэнгэ, Ононы сав газарт оршин суудаг Хори буриадуудын дунд Балжин хатны тухай домог ам дамжин хүндэтгэгдэж иржээ.
Судлаачдын үзэж буйгаар XVI зууны үед Түмэдийн Алтан ханы угсааны язгууртан бүсгүй Балжин хатныг Хори буриадын Солонгууд аймгийн Бүүвэй бэйлийн хүү Дай хунтайжид сүй тавин өгөхөд түүний инжинд Хори буриадын 11 эцгийн (овгийн) ард түмнийг дагуулан өгч Байгаль нуурын зүг нүүлгэн шилжүүлжээ.
Балжин хатан хори түмнийг өмгөөлөн хамгаалж, амар жимэр амьдруулахыг зорьж байсан ч овгийн язгууртнуудын дотоод эрх мэдлийн зөрчил, харгис дарамтын золиос болж амь үрэгдсэн эмгэнэлт хувь заяа тохиожээ. Өвөр Байгалын нутаг дахь Балзино нуур, Балжин толгой зэрэг газар зүйн нэршлүүд нь ард түмнээ гэсэн эх хүний энэрэнгүй сэтгэл, золиослолыг мөнхөлсөн соёлын нандин өв болон үлджээ.
4. Манж Чин улсын төрийн их эх — Бүмбүтэй (Сяожуан) хатан
Манж Чин улсын төрийг үндэслэн бэхжүүлэхэд монгол хатдын гүйцэтгэсэн үүргийн ноён оргил нь Хорчины Бүмбүтэй (1613–1687) буюу түүхэнд алдаршсан Сяожуан Вэнь (Элбэрэлт тусч хатан) юм.
Тэрээр Хавт Хасарын 19 дэх үеийн ач, Хорчин аймгийн бэйл Зайсангийн охин бөгөөд 1625 онд 12 насандаа Хожуу Алтан улсын хаан ширээ залгамжлах ханхүү Дээд эрдэмт (Абахай)-д очжээ.
Эеэр засагч хааныг төрүүлсэн нь: 1638 онд түүний хэвлийгээс Дээд эрдэмтийн есдүгээр хөвгүүн Фулин (хожмын Эеэр засагч хаан) мэндэлжээ.
Төрийн эргэлтийн үеийн ухаан: 1643 онд Дээд эрдэмт хаан гэнэт нас барахад хаан ширээний төлөө Доргон хунтайж болон Хаогэ нарын хооронд цуст мөргөлдөөн үүсэх аюул тулгарав. Бүмбүтэй хатан гарамгай дипломат арга ухаан гарган, өөрийн 6 настай хүү Фулинг эзэн хааны ширээнд суулгаж, Доргоныг төрийн төлөөний регентээр томилуулж чадсан юм.
Энх-Амгалан хааныг сурган хүмүүжүүлсэн нь: Түүний хүү Эеэр засагч 23 насандаа цагаан бурхан өвчнөөр нас барахад тэрээр өөрийн ач хүү Сюаньё буюу Энх-Амгалан (Канси)-г 8 настайд нь хаан ширээнд залж, 1661–1687 онд насан эцэс болтлоо ач хүүгийнхээ дэргэд түшиг багана болон сууж төрийн дөрвөн сайдын самууныг дарж, Чин гүрний төрт ёсыг дэлхийн хэмжээнд гарган тогтооход шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн юм.
Бүмбүтэй хатан нь төрийн алтан ургийн цус, дипломат ухааныг Манжийн төрийн бодлогод хослуулан хэрэгжүүлсэн Азийн түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг удирдагч эмэгтэйчүүдийн нэг байв.
5. Алшаа вангийн яруу найрагч авхай — Насунбуян
XIX зууны эхэн үед амьдарч байсан Монголын бичгийн их соёлын нэгэн тод төлөөлөл бол Алшаа хошууны яруу найрагч бүсгүй Насунбуян (1802–1847) юм.
Тэрээр Хавт Хасарын удам, Өвөр Монголын Алшаа хошууны засаг ноён Хошой ван Махабалын охин бөгөөд багаасаа эцгийн хамт Бээжин дэх хааны ордонд амьдран, монгол, манж, хятад хэл бичигт нэвтэрч, күнзийн сонгодог зохиолууд, яруу найраг, ятга хөгжимд гаргуун суралцжээ.
Уран бүтээл ба Шүүмжлэлт үзэл: Насунбуян (хятад өргөмжилсөн нэр нь Баофэн) нь тухайн үеийн нийгэм дэх эмэгтэй хүнийг үл тоомсорлох хэвшмэл үзэл болон "Эмэгтэй хүн эрдэмгүй бол сайн" гэх явцуу суртлыг эрс шүүмжилж, хүн бүр эрдэм мэдлэгт тэгш суралцах ёстойг нотолж байв.
Эх орны санагалзал: Түүний "Гуниг хорслын шүлэг", "Халх Монголоо санагалзсан найраглал", "Алтан бөгжний дуун" зэрэг 100 орчим шүлэг зохиол нь эдүгээ хадгалагдан үлдсэн бөгөөд эртний монгол яруу найргийн сэтгэлгээг хятад шүлгийн хэмнэлтэй хослуулан туурвисан өвөрмөц онцлогтой.
Түүний бүтээлүүд нь Манж Чин улсын үед ч Монгол язгууртан эмэгтэйчүүдийн оюуны боловсрол, бичиг найргийн ур чадвар өндөр түвшинд хадгалагдаж байсныг гэрчлэх түүхэн үнэт баримт болсоор байна.