Монголын засаг захиргааны түүх
1. Батмөнх Даян хааны засаг захиргааны шинэчлэл (Зургаан түмэн)
XV зууны сүүлч, XVI зууны эхээр Батмөнх Даян хаан (1470–1517) Монголын бутралыг зогсоон нэгтгэж, төр захиргааны бүтцийг шинэчлэн Зургаан түмний тогтолцоог хуульчлав.
Тэрээр улсаа хоёр том жигүүрт хуваажээ:
Зүүн гурван түмэн (Их хааны шууд эзэмшил): Цахар, Халх, Урианхай;
Баруун гурван түмэн (Угсаа залгамжлах Жононгийн эзэмшил): Ордос, Түмэд, Юншөөбүү.
Даян хаан өөрийн хөвгүүддээ газар нутгаа дараах байдлаар хуваарилан өгчээ:
Төрболд: Ахмад хөвгүүн, эцгээсээ өмнө нас барсан. Түүний хүү Боди Алаг хожим хаан ширээг залгамжилж, Цахарт төвлөрснөөр Их хааны тамга өмнө зүгт шилжин "Өвөрлөгч" хэмээх түүхэн нэршил үүсэх эхлэл болов.
Улсболд: 1500 онд Баруун гурван түмнийг захирахаар очихдоо Ибрай (Ибарай) тайшид алагдсан.
Барсболд: Баруун гурван түмнийг захирах Жонон цолыг өвлөсөн (Алтан ханы эцэг).
Арсболд: Түмэдийн 7 отгийг захирсан.
Очирболд: Цахарын 8 отгийг хишигтний хамт захирсан.
Алчуболд: Халхын өвөр 5 отгийг захирсан (Өвөр Халхын үндэс).
Арболд: Цахар болон Хуучидын 2 отгийг захирсан.
Гаруудай: Бага хатан Жимсгэний ахмад хүү, залуудаа таалал төгссөн.
Гэрболд: Ахан болон Найманы отгийг захирсан.
Увсанз: Юншөөбүү түмнийг захирсан.
Гэрсэнз жалайр хунтайж: Отгон хөвгүүн бөгөөд Ар Халхын 7 отгийг өмчлөн авчээ.
2. Гэрсэнз жалайр хунтайж ба Халхын гурван аймгийн үүсэл
Гэрсэнз жалайр хунтайж (1513–1549) өөрийн өмч Ар Халхын 7 отгийг 7 хөвгүүндээ хуваан өгснөөр Халхын долоон хошуу үүсчээ.
XVI зууны сүүлчээр эдгээр хошууд нь шарын шашны хүчтэй нөлөө дор гурван том аймаг болон төлөвшсөн:
Засагт хан аймаг (Баруун гар): Гэрсэнзийн ахмад хөвгүүн Ашихай дарханы ач Баяндарь 1580-аад онд анхлан "Эрдэнэбишрэлт Засагт хан" цол авч, хүү Лайхур хаан уг ширээг залгамжлан Алтай, Хангайн завсрын баруун бүсийг захирав.
Түшээт хан аймаг (Зүүн гар): Гэрсэнзийн гутгаар хөвгүүн Онохуй Үйзэний хүү Абтай сайн хан III Далай ламаас "Очиррай сайн хан" цол хүртэж, улмаар түүний ач Гомбодоржоос эхлэн "Түшээт хан" цолтойгоор Халхын төв нутгийг захирах болов.
Сэцэн хан аймаг (Зүүн гар): Гэрсэнзийн хоёрдугаар хөвгүүн Аминдуралын залгамжлагч Шолой 1630-аад онд "Махасамади Сэцэн хан" цол өргөмжлөгдөн Халх гол, Хэрлэнгийн сав дагуух дорнод нутгийг захирчээ.
3. Манжийн ноёрхлын үеийн засаг захиргаа (1691–1911 он)
1691 оны Долоннуурын чуулганаар Манжийн төр Халхын нэгдмэл хүчийг задлахын тулд гурван аймгийг анх 34 хошуу болгон жижиглэв.
Сайн ноён хан аймаг үүссэн нь (1725 он): Манжийн Найралт төв (Юнчжэн) хаан Зүүнгарын дайнд гавьяа байгуулсан Чин ван Цэрэн эфү-д "Сайн ноён хан" цол соёрхож, Түшээт хан аймгаас 19 хошууг таслан өгснөөр Халх дөрвөн аймагтай болжээ.
Манжийн үед засаг захиргааг Аймаг, Хошуу, Сум, Баг (10–20 өрх) болгон хувааж, хошууны хүн амыг цэргийн үүрэгтэй Сум ард болон ноёдын хувийн албат болох Хамжлага ард гэж ялгаж байв. Аймгийн хилийг уртрагийн дагуу хойноос урагш өвөлжөө, зуслангийн нүүдлийн чиглэлд тааруулан сунгаж тогтоосон онцлогтой.
4. Хувьсгалын дараах өөрчлөлт (1921–1930 он)
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа феодалын хуучин цол хэргэм, нэршлийг халах бодлого явуулав.
1923 оны 3 дугаар сард Засгийн газрын шийдвэрээр Халхын дөрвөн аймгийн нэрийг уул усны нэрээр өөрчлөн нэрлэжээ:
Түшээт хан аймаг → Богд хан уулын аймаг
Сэцэн хан аймаг → Хан Хэнтий уулын аймаг
Засагт хан аймаг → Хантайшир уулын аймаг
Сайн ноён хан аймаг → Цэцэрлэгмандал уулын аймаг
Ховдын хязгаарт байсан Дөрвөдийн хоёр аймгийг 1925 онд нэгтгэж Улаангом төвтэй Чандмань уулын аймаг болгов.
5. 1931 оны шинэчлэл ба Орчин цагийн аймгуудын бүтэц
1930 оны сүүлчээр Улсын Бага Хурлын шийдвэр гарч, хуучин том таван аймгийг задалж, 1931 оны 2 дугаар сараас эхлэн 13 аймаг, 324 сумтай шинэ засаг захиргааны бүтцийг хэрэгжүүлж эхэлжээ:
Архангай
Баянхонгор (анх Завхан, Архангайгаас зааглагдсан)
Дорнод
Дорноговь
Дөрвөд (1933 онд Увс болгож нэрийг өөрчилсөн)
Завхан
Өвөрхангай
Өмнөговь
Төв
Ховд
Хөвсгөл
Хэнтий
Газар тариалангийн аймаг (1931 оны намар Сэлэнгэ аймаг болгон өөрчилсөн).
Дараагийн өөрчлөлтүүд:
1938 онд Сэлэнгэ, Төв аймгийн зарим сумыг нийлүүлж Булган аймаг-ийг,
1940 онд казах түмний өлгий нутаг болох Баян-Өлгий аймаг-ийг,
1940 онд Алтай аймгийг дахин сэргээж Говь-Алтай аймаг-ийг,
1942 онд Дундговь болон Сүхбаатар (Жавхлант шарга) аймгуудыг шинээр байгуулснаар одоогийн Монгол Улсын 21 аймгийн үндсэн сүлжээ шат дараалан бүрдсэн юм.
Улсын чанартай үйлдвэрийн хотууд болох Дархан хотыг 1961 онд, Эрдэнэт хотыг 1975–1976 онд уул уурхай, үйлдвэрлэлийг түшиглэн шинээр цогцлоосон түүхтэй билээ.