Монгол Улсын хил үүссэн түүх

1. Эртний улсуудын зах хязгаар ба Хүннүгийн "Оуто"

Монголчуудын анхны төрт улс Хүннү гүрний нутаг дэвсгэр нь өмнө зүгт Их цагаан хэрэм, Ордосын тохой, умар зүгт Байгаль нуур, баруун зүгт Ил, Тарвагатай, Тэнгэр уул, дорно зүгт Солонгосын хойг хүртэлх асар уудам нутгийг эрхшээн оршиж байв.

Монгол нутаг дахь анхны зохион байгуулалттай хилийн цэрэг, харуулын албаны эх үндэс Хүннүгийн үед тавигджээ:

• Хүннү нар Хятадын Хан улс болон Дорнод ху-тай залгаа хилийн зурваст "Оуто" хэмээх тусгай харуул, бэхлэлтийн сүлжээг байгуулж байв.

• Сурвалж бичигт тэмдэглэснээр энэхүү хилийн харуул, бэхлэлтийн цэргийг хариуцсан тусгай дээд тушаалтныг "Оуто ван" (Хилийн ван) хэмээн нэрийддэг байжээ.

• Модун шаньюй Дорнод ху-гийн хаан хилийн завсрын эзгүй газрыг өгөхийг шаардахад: "Газар бол төрийн үндэс, яахин өгч болно" хэмээн эрс няцааж, анхны хилийн дайныг хийсэн нь нүүдэлчдийн хил хязгаараа хамгаалах төрт ёсны үнэт өв болсон юм.

2. Их Монгол Улсаас Эзэнт гүрний их хуваарилалт хүртэл

Чингис хаан 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулах үед улсын хилийн хүрээ нь умард Байгаль нуураас өмнөд Цагаан хэрэм хүртэл, дорно зүг Их Хянганы нуруунаас өрнө зүг Алтайн нуруу, Эрчис мөрний эх хүртэлх уудам тал хээрийг багтааж байв. Баруун өмнөд талдаа Тангуд (Баруун Ся) улстай, өмнө болон зүүн өмнө талдаа Зүрчидийн Алтан (Цзинь) улстай хиллэж байв.

Өгөөдэй хааны үед засаг захиргаа, түмт мянгатын хуваарилалт жигдэрч, хилийн харуул, өртөө замын сүлжээ төгөлдөржжээ.

XIII зууны их байлдан дагуулалтын дүнд Монголын нутаг нь дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрний гол төв цөм болон хувирав:

• 1259 онд Мөнх хаан таалал төгссөний дараа эзэнт гүрэн дөрвөн том хаант улсад хуваагдсан:

  1. Их Юань гүрэн (1271–1368): Монгол эх нутаг, Төвөд, Хятадыг багтаасан төв гүрэн;

  2. Цагаадайн улс: Төв Ази, Долоон мөрөн, Мавереннахр;

  3. Эл хант улс: Иран, Ирак, Бага Ази, Өвөр Кавказ;

  4. Алтан Ордны улс: Ижил мөрөн, Кипчакийн тал, Орос.

1368 онд Тогоонтөмөр хаан Бээжингээс ухарч ирснээр Юань гүрний өмнөд хил хумигдаж, Мин улстай дахин Их цагаан хэрмийн шугамаар хиллэх болсон боловч дотоодын бутралын улмаас Монгол орон Өвөр Монгол, Ар Халх, Баруун Монгол (Ойрад) хэмээн хуваагдахад хүрчээ.

3. Хаант Орос ба Манжийн хайч: Хилийн гэрээнүүд (XVII–XIX зуун)

XVII зуунаас урд зүгээс Манж Чин улс, хойд зүгээс Хаант Орос улс зэрэгцэн тэлж, Монголын газар нутгийг хоёр талаас нь шахаж эхэлсэн:

• 1636 онд Өвөр Монгол Манжид эзлэгдсэнээр Цагаан хэрмээр байсан Монголын урд хил дотогшилж, Халх Монголын өмнөд зах болж хувирав.

• Нэрчүүгийн гэрээ (1689 он): Орос, Манжийн хоорондох анхны гэрээгээр Амар мөрний сав газрын хилийг заагласан боловч төв ба баруун Монголын хил тодорхойгүй үлдсэн.

• Буур ба Хиагтын гэрээ (1727 он): Халх Монгол Манжид нэгдсэний дараа Оросын гүн Савва Рагузинский, Манжийн сайд нар хэлэлцэн Монголын хойд хилийг Шабинайн даваанаас Авгайт уул хүртэл албан ёсоор тогтоов. Хил дээр "Дундын овоо" тэргүүтэй 87 хос овоо тэмдэг босгож, Хиагт ба Маймаачин боомтыг нээжээ. Энэ нь Оросын цаашдын түрэлтийг зогсоосон ач холбогдолтой ч Буриад, Байгаль орчмын уугуул монгол нутаг Оросын мэдэлд бүрэн үлдэх үндэс болсон юм.

• Тарвагатайн гэрээ (1864 он): Манж улс 1755–1758 онд Зүүнгарын хаант улсыг мөхөөсний дараа Оростой байгуулсан гэрээ бөгөөд монголчуудыг огт оролцуулалгүйгээр Зайсан нуур, Тарвагатайн нуруу, Догол нуур орчмын Баруун Монголын өргөн уудам нутгийг Хаант Оросын мэдэлд шилжүүлжээ.

4. Богд хаант Монгол Улс ба 1915 оны Хиагтын цөвүүн гэрээ

1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласан Богд хаант Монгол Улсын Засгийн газар хил хязгаараа хамгаалах үүднээс хуучин өртөө, суман харуулуудыг сэргээн цэгцлэв.

Монгол Улсын төр Өвөр Монгол, Баргыг нэгтгэсэн их улс байгуулахаар "Таван замын байлдаан"-ыг амжилттай явуулсан боловч Хаант Орос, Дундад Иргэн Улсын их гүрний геополитикийн хатуу шахалтад тулгарчээ:

• 1913 оны Орос-Хятадын тунхаглалаар их гүрнүүд Монголын ар хударгаар Алтайн хязгаарыг Хятадад, Тагна Туваг Орост авахаар тохиролцов.

• 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ: Орос, Хятад хоёр үгсэн тохиролцож, Алтайн нурууны дагуух түр цэрэггүй бүсийг улсын хил болгон Монголд хүчээр тулган хүлээлгэв. Үүний уршгаар Алтайн өвөр бэл, Хар Эрчис, Булган, Өрөнгө гол, Шинжаан талын түүхэн нутаг Хятадын харьяанд тасран үлдсэн нь өнөөгийн Монгол Улсын баруун өмнөд хилийн үндэс болжээ.

5. Орчин цагийн Монгол Улсын хилийн баталгаажилт

1921 оны Ардын хувьсгал ялснаар Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн бататгаж, дэлхийн тавцанд гадаад хил хязгаараа олон улсын эрх зүйн дагуу албан ёсоор баталгаажуулах түүхэн үйл явц өрнөв:

• БНХАУ-тай хил тогтоосон нь (Өмнөд хил — 4709.6 км):

  • 1962 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдөр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал, БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай нар Бээжин хотноо "БНМАУ ба БНХАУ-ын хилийн гэрээ"-нд гарын үсэг зурав.

  • 1964 онд хилийн Протоколыг баталж, хилээ газар дээр нь баганадан тэмдэглэжээ.

  • Энэхүү гэрээг 1975 оны 10 дугаар сарын 9-нд НҮБ-ын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын Олон улсын гэрээний 14375 дугаарт албан ёсоор бүртгүүлснээр Монгол Улсын өмнөд хил олон улсын хэмжээнд бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн.

• ОХУ-тай хил тогтоосон нь (Хойд хил — 3543 км):

  • 1958 болон 1976 оны БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хооронд байгуулсан хилийн гэрээнүүдээр хойд хилийг шинэчлэн тодотгож, 1977–1979 онд бодит газар дээр нь баганажуулан баталгаажуулсан.

  • 1987–1996 онд улсын хилийн анх удаагийн хамтарсан шалгалтыг амжилттай хийж дуусгасан.

Ийнхүү нүүдэлчдийн 2000 гаруй жилийн түүхт хилийн өөрчлөлт, их гүрнүүдийн геополитикийн олон сорилт шалгуурыг даван туулж, өнөөдөр Монгол Улс нийт 8220 км урт дархан хил хязгаараа хоёр хөрш болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын түвшинд хөдөлбөргүй баталгаажуулсан бүрэн эрхт тусгаар улс болон мөнхөрсөн билээ.