Монголын тусгаар тогтнолын түүхийн товч хураангуй
1. Монгол нутаг эрт цагт
Монгол нутаг бол хүн төрөлхтний анх үүссэн өлгий нутгуудын нэг бөгөөд 750–800 мянган жилийн тэртээгээс эртний хүмүүс суурьшин амьдарч иржээ. Хуучин чулуун зэвсгийн (палеолит) доод шатанд холбогдох дурсгалууд Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын Цагаан агуй, Өлзийт сумын Уран Хайрхан, Дундговь аймгийн Ярх уул, Өвөрхангай аймгийн Мойлтын ам, Арц Богд уул, Өмнөговь аймгийн Оцон Мааньт, Баянзаг зэрэг газруудаас олдсон. Эдгээрээс Баянхонгорын Цагаан агуй, Уран хайрханы суурин нь 750–800 мянган жилийн настай хамгийн эртний дурсгалуудад тооцогддог.
Хүрэл болон төмөр зэвсгийн түрүү үед Төв Азийн өргөн уудам нутагт монгол угсааны өвөг аймгууд түрэг, хамниган угсаатнуудтай зэрэгцэн оршиж байв. Эртний нанхиад сурвалжид МЭӨ II мянганы үед Синьюй (Шяньюнь), МЭӨ 1500 жилийн тэртээд Гуйфан, Күнь, Хүнь, Цюаньрун зэрэг нүүдэлчин дайчин аймгуудын нэр дурдагдсан нь Монгол нутаг дахь төрт ёсны өмнөх шатны томоохон холбоод байжээ.
2. Их Монгол Улс (1206 он)
XI–XII зууны үед Монголын өндөрлөгт Хамаг Монгол, Хэрэйд, Найман, Татар, Мэргид, Ойрад зэрэг олон аймаг тархай бутархай, өөр хоорондоо тасралтгүй дайн тулаантай оршиж байв.
Энэхүү олон аймгийн тэмцэл дундаас Хамаг Монголын Хиад Боржигин овгийн Есүхэй баатрын хөвгүүн Тэмүжин тодрон гарч, 1189 онд Хамаг Монголын хаанд өргөмжлөгдөн, улмаар тал нутгийн бүх аймгуудыг нэгтгэн захирчээ. 1206 оны улаан бар жил Онон мөрний тэргүүнд Их хуралдай зарлан Есөн хөлт цагаан тугаа мандуулж, бүх Монгол туургатныг нэгтгэсэн Их Монгол Улс байгуулагдсаныг тунхаглан зарлаж, эзэн Тэмүжинд "Чингис хаан" цол өргөмжлөв.
Их Монгол Улс байгуулагдсанаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бүрэлдэж, нэгдмэл хэл, бичиг соёл (Монгол бичиг), "Их засаг" төрийн хууль чандлан хэрэгжиж эхэлжээ. Чингис хаан болон түүний залгамжлагч хаадын үед Монголын эзэнт гүрэн Номхон далайгаас Дунай мөрөн, Сибирээс Персийн булан хүртэл хуурай газрын асар уудам нутгийг эрхшээсэн дэлхийн хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрэн болж, нийслэл Хархорум хот дэлхийн улс төр, эдийн засаг, шашин, соёлын гол төв болон цэцэглэсэн билээ.
3. Юань гүрэн ба Эзэнт гүрний дөрвөн улс
1259 онд дөрөв дэх Их хаан Мөнх таалал төгссөний дараа хаан ширээний тэмцэл өрнөж, Монголын эзэнт гүрэн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хувьд дөрвөн том хаант улсад хуваагдан салбарлав:
Их Юань гүрэн: Их хаан Хубилайн үндэслэн байгуулсан, Монгол нутаг болон бүх Хятадыг хамарсан төв хаант улс;
Алтан Ордны улс (Зүчийн улс): Ижил мөрөн, Орос, Кипчакийн талыг захирсан улс;
Эл хант улс (Хүлэгүгийн улс): Иран, Ирак, Азербайжан, Бага Азийг хамарсан улс;
Цагаадайн улс: Төв Ази, Долоон мөрөн, Мавереннахрыг захирсан улс.
Энэхүү эзэнт гүрнүүдийн үед өрнө дорнын хооронд худалдаа, соёл, шинжлэх ухаан урьд хожид байгаагүйгээр чөлөөтэй солилцсон "Монголын их амар амгалан" (Pax Mongolica) тогтсон юм.
4. Юань гүрний дараах Монгол (Умард Юань ба Бутралын үе)
1368 онд Мин улсын бослогод шахагдсан Тогоонтөмөр хаан Дайду (Бээжин) хотоос ухарч ирснээр "Умард Юань" буюу Бага хаадын үе эхлэв. XIV–XVII зуунд Монгол орон төвлөрсөн захиргаагаа алдаж:
Зүүн Монгол (Дөчин түмэн) ба Баруун Монгол буюу Ойрад (Дөрвөн түмэн) болон хуваагдаж эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэн,
XVI зууны сүүлчээс Зүүн Монгол нь дотроо Ар Халх ба Өвөр Монгол болон хуваагджээ.
Батмөнх Даян хаан, Мандухай сэцэн хатан нар улс орноо нэгтгэн түр амсхийлгэсэн ч ноёдын бие даасан эрмэлзэл, гадаад хүчин зүйлийн нөлөөгөөр улс төрийн бутрал үргэлжилсээр байв.
5. Манжийн эрхшээлийн үе
XVII зууны эхээр Манжуурт ой тайгын анчин, хагас суурин ахуйтай Зүрчид (Манж) нар нэгдэн хүчирхэгжиж Чин гүрнийг байгуулав. Монголын сүүлчийн хаан Лигдэн, Халхын Цогт хунтайж, Зүүнгарын Галдан бошигт хаан нар тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж байсан боловч дотоодын зөрчлийг Манж нар овжин ашиглаж, шат дараалан эзэлсэн:
1636 онд: Өвөр Монгол,
1691 онд: Долоннуурын чуулганаар Халх Монгол,
1755–1758 онд: Зүүнгарын хаант улс (Ойрад)-ыг тус тус байлдан эзэлжээ.
1755–1758 онд Хотогойдын Чингүнжав, Ойрадын Амарсанаа нарын удирдсан үндэсний эрх чөлөөний бослого гарсан боловч цус урсан дарагдаж, Монгол орон 220 гаруй жил Манжийн хатуу чанд засаг захиргаа, татвар мөлжлөг, тусгаарлагдмал бодлогын дор орсон билээ.
6. Тусгаар тогтнолын сэргэлт ба Бүгд Найрамдах Улс
1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал: 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Манжийн ноёрхлыг түлхэн унагаж, VIII Богд Жавзандамба хутагтыг Шашин төрийг хослон баригч хаанд өргөмжлөн Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсыг сэргээн тунхаглав.
1921 оны Ардын хувьсгал: 1919 онд Хятадын цэрэг автономит эрхийг хүчээр цуцалсны хариуд эх оронч залуус Ардын нам, журамт цэргийг үүсгэн байгуулж, Зөвлөлт Оросын тусламжтайгаар 1921 оны 7 дугаар сарын 11-нд Их Хүрээг чөлөөлөн Ардын засгийн газрыг байгуулав. Богд хааныг хэмжээт эрхтэй хаанаар өргөмжилж, шашин төрийг тусгаарлан хуучин феодалын давуу эрхийг халсан юм.
1924 оны БНМАУ-ын тунхаглал: 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар анхны Үндсэн хуулийг баталж, хаант засгийг бүрмөсөн халж Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (БНМАУ)-ыг дэлхий дахинаа тунхаглав.
Энэхүү түүхэн өдрийг монголчууд жил бүрийн 11 дүгээр сарын 26-нд "Улс тунхагласны баяр" болгон тэмдэглэж ирсэн бөгөөд энэ нь Монгол Улс орчин цагийн эрх зүйт Бүгд найрамдах улс болон төлөвших зуун дамжсан их түүхийн эхлэл болсон билээ.