Монголын мөнгөн тэмдэгтийн түүх
1. Эртний нүүдэлчдийн металл зоосноос Чингис хааны мөнгөний шинэчлэл хүртэл
Монгол нутагт оршин тогтнож байсан эртний төрт улсууд болох Хүннү, Түрэг, Уйгурын хаант улсууд хөрш суурин орнуудтай хийх худалдаанд өөрийн тамгатай хүрэл, мөнгөн зоос цутган хэрэглэж ирсэн баялаг уламжлалтай билээ.
Чингис хааны үеийн зооснууд: Их Монгол Улсыг үндэслэн байгуулсны дараа Чингис хааны зарлигаар "Сүхэс" нэртэй алт, мөнгөн зоосыг цутгасан ба 1221–1225 оны Хорезмын дайны үед Афганистан, Газни, Самаркандад араб бичгээр:
"Нүүрэн талд: Дээд хамгаалагч Их жанжин Чингис хаан, ар талд: Халиф ан-Насир ли-Диниллах" хэмээн цохуулсан алт, мөнгөн зооснуудыг орон нутгийн эдийн засгийн эргэлтэд оруулав.
Өгөөдэй хааны шинэтгэл (1236 он): Өгөөдэй хаан эзэнт гүрний хэмжээнд янз бүрийн хэмжээ, жинтэй байсан зооснуудыг нэг стандартад оруулж, нэгэн ижил жин, сорьцтой зоосыг цутган гүйлгээнд нэвтрүүлжээ. Мөн 1241 онд их хааны тамга, нэртэй албан зооснуудыг гаргасан байна.
Мөнх хааны "Мөнгөний хэрэг эрхлэх газар" (1253 он): Мөнх хаан зарлиг буулган эзэнт гүрний санхүүг нэгтгэн удирдах төв байгууллагыг байгуулж, зоос болон цаасан тэмдэгтийг нэгдсэн хяналттайгаар гүйлгээнд гаргажээ.
2. Юань гүрний "Чао" — Дэлхийн анхны фиат цаасан мөнгөний хувьсгал
Хэдийгээр цаасан мөнгийг Сүн улсад худалдаачдын хүрээнд анх туршиж байсан боловч төрийн бүрэн хэмжээний албан ёсны цорын ганц төлбөрийн систем (Fiat currency) болгон эх газрыг хамарсан аварга эзэнт гүрэнд амжилттай хэрэгжүүлсэн анхны эзэн хаан нь Хубилай сэцэн хаан юм.
Жунтун юаньбао чао (1260 он): Хубилай хаан нийслэл Шанду болон Дайду хотод "Мөнгө тушаах банк" (Пинжунь гуань)-ийг байгуулж, хүр хорхойн модны холтосоор хийсэн зузаан бат бөх цаасан дээр дөрвөлжин үсэг, хятад ханз сийлж, хааны тамга дарсан "Чао" хэмээх цаасан мөнгө-ийг албан ёсоор гүйлгээнд гаргав.
Хуульчилсан баталгаа: Юань гүрний хуулиар алт, мөнгөн зоосоор төлбөр хийхийг хориглож, хувийн эзэмшилд байсан алт, мөнгийг төрийн банкинд тушаалган оронд нь цаасан мөнгө олгодог байв. Цаасан мөнгийг хуурамчаар үйлдсэн этгээдийг цаазаар авах хатуу хууль үйлчилж байв.
Устгал ба сэлбэлт: Хуучирч муудсан цаасан дэвсгэртийг тусгай түшмэлийн хяналтан дор шатааж, шинэ дэвсгэртээр сольж өгдөг найдвартай системийг 1327 онд журамласан байдаг. Энэхүү цаасан мөнгөний гайхамшгийг Марко Поло өөрийн тэмдэглэлдээ: "Хубилай хаан цаасаар мөнгө хийж, түүгээрээ ертөнцийн бүх эрдэнэсийг худалдан авч байна" хэмээн шагшин бичсэн билээ.
3. Богд хаант Монгол Улсын мөнгөн тэмдэгт (1921 он)
Манжийн 200 гаруй жилийн ноёрхлын үед Монголд үндэсний мөнгөн тэмдэгт байсангүй, хятадын "Юмбүү" мөнгөн цутгамал, цай, мал амьтнаар төлбөр хийдэг байв.
Тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараа 1921 оны 4 дүгээр сард Богд хаант Монгол Улсын засгийн газар болон Барон Унгерний санаачилгаар Сангийн яамнаас анхны үндэсний цаасан тэмдэгтүүдийг хэвлүүлсэн. Энэ нь 6 хувийн хүүтэй өрийн бичиг хэлбэртэй байсан бөгөөд нүүрэн талдаа монгол хүний амин зуулга болсон малын дүрс бүхий:
10-тын дэвсгэрт: Хонь
25-тын дэвсгэрт: Үхэр
50-тын дэвсгэрт: Морь
100-тын дэвсгэрт: Тэмээний зурагтай, ар талдаа монгол төрийн тамга, Соёмбо үсэг бүхий тусгай дэвсгэрт байсан бөгөөд түүхэнд "Барон Унгерний малын зурагтай мөнгө" хэмээн тэмдэглэгдэн үлджээ.
4. Үндэсний мөнгөн тэмдэгт "Төгрөг" мэндэлсэн нь (1924–1925 он)
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа гадаадын олон төрлийн үнэ цэнгүй мөнгөн тэмдэгт (хятад янчаан, цаант орос рубль, англи, америк зоос)-ийг зах зээлээс шахан гаргах шаардлага тулгарав.
Монголбанк байгуулагдсан нь: 1924 оны 6 дугаар сарын 2-ны өдөр Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн "Монголын худалдаа ба аж үйлдвэрийн банк" (одоогийн Монголбанк)-ийг байгуулав.
Түүхэн шийдвэр: 1925 оны 2 дугаар сарын 22-ны өдрийн БНМАУ-ын Засгийн газрын тогтоолоор мөнгөний шинэчлэл хийж, үндэсний мөнгөн нэгжийн нэрийг дугуй, төгөлдөр гэсэн утгатай "ТӨГРӨГ" хэмээн нэрийдэж, мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах онцгой эрхийг Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн банкинд олгов.
Гүйлгээнд гарсан нь: 1925 оны 12 дугаар сарын 9-ний өдөр 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100-тын дэвсгэрт бүхий цаасан төгрөг болон 900 сорьцтой, 18 грамм жинтэй цэвэр мөнгөн 1 төгрөгийн зоосыг гүйлгээнд гаргав.
1928 оны 4 дүгээр сарын 15-нд төгрөгийг алтан баталгаанд оруулж (1 төгрөг = 0.644 грамм цэвэр алт буюу 51.8 америк центтэй тэнцүүлж), 1928 оны сүүлч гэхэд гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүдийг дотоодын зах зээлээс бүрэн шахаж, төгрөг дангаараа хууль ёсны валют болон бэхжсэн юм.
5. Цаасан дэвсгэртийн хувьсал (1925 оноос өнөөг хүртэл)
1925 оны дэвсгэрт: ЗХУ-д хэвлүүлсэн. Уйгаржин монгол бичгээр бичигдсэн, Соёмбо бэлгэдэлтэй. Монголбанкны анхны удирдлагууд болох Микильман, Амар нарын гарын үсэгтэй.
1939 оны дэвсгэрт: Бүх дэвсгэртийн нүүрэнд жанжин Д.Сүхбаатарын хөрөг болон Соёмбо сүлдийг байрлуулж, ар талыг нь үндэсний угалзаар чимэглэсэн. 2-тын дэвсгэртийг халж 3-тын дэвсгэрт гаргасан.
1941 оны дэвсгэрт: Нүүрэн талд таван хошуу мал бүхий БНМАУ-ын 1940 оны шинэ Төрийн сүлд орж, монгол болон кирилл бичгийг хослуулан бичсэн.
1955 оны дэвсгэрт: Бичээсийг бүрэн кирилл үсэгт шилжүүлж, сүлдийг шинэчлэн, дэвсгэртийн хэмжээг томсгосон.
1966 оны дэвсгэрт: Хэмжээг жижигрүүлэн хэрэглэхэд тохиромжтой болгож, цаасанд өлзий хээтэй усан хээ суулгаж, 50 ба 100-тын дэвсгэртийн ар талд Засгийн газрын ордны зургийг хэвлэсэн нь социализмын бүхий л үед 30 шахам жил тогтвортой хэрэглэгдсэн.
1993 оны Шинэ үндсэн дэвсгэртүүд: 1992 оны ардчилсан Үндсэн хуулийн дараа Монголбанк Их Британийн "De La Rue" компанитай хамтран 100 хувийн хөвөн даавуун цаасан дээр хамгийн сүүлийн үеийн нууцлалтай шинэ дэвсгэртүүдийг хэвлүүлсэн:
10, 20, 50, 100-тын дэвсгэртэд: Ардын журамт цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарын хөрөг,
500, 1000, 5000, 10000, 20000-тын дэвсгэртэд: Их эзэн Чингис хааны хөрөг-ийг байрлуулав.
Төрийн далбаа, соёмбо, Чингисийн гэрэгэ, морьт дайчдын дүрс, хэт ягаан туяаны нууцлал, металл утас, голограмм зэрэг дэлхийн жишигт нийцсэн өндөр нууцлалыг шингээсэн байна.
6. Зоосон мөнгө ба Дурсгалын зоосны урлаг
Гүйлгээний зоос: 1925, 1937, 1945 онд ЗХУ-д мөнгө болон никель зоос (10, 15, 20, 50 мөнгө), 1959 онд БНХАУ-д хөнгөн цагаан зоос (1, 2, 5 мөнгө)-ийг цутгуулж байв. 1970-аад оноос дотооддоо цутган 1 төгрөгийн дурсгалын зооснуудыг гаргаж байсан ба 1996 онд 20, 50, 100, 200, 500 төгрөгийн металл зоосыг гүйлгээнд нэвтрүүлсэн.
Олон улсын дурсгалын зоос: Монголбанк нь Лихтенштейний "Coin Invest Trust" (CIT) компанитай хамтран ухаалаг сийлбэрийн дэвшилтэт технологи (smartminting)-оор алт, мөнгөн дурсгалын ховор зооснуудыг хэвлүүлж байна. Тухайлбал, "Бүргэд", "Чингис хаан", "Нохой зээх" (Gulo Gulo), "Хув ууль" зэрэг зооснууд нь Дэлхийн мөнгөний үзэсгэлэнгээс "Оны шилдэг зоос" (Coin of the Year), "Шилдэг санаачилга бүхий мөнгөн зоос" тэргүүн шагналуудыг удаа дараа хүртэж, Монголын мөнгөн тэмдэгтийн соёл олон улсын цуглуулагчдын тавцанд өндрөөр үнэлэгдэж байна.