Баяннуур сум

Баяннуур сум нь мөнх цаст Цамбагарав уулын бэл, Ховд голын сав дагуу оршдог бөгөөд аймагтаа төмс, хүнсний ногоо, жимс жимсгэний тариалалт болон хүн амын суурьшлаараа тэргүүлэх байр суурь эзэлдэг онцлогтой сум юм.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

• Байгуулагдсан он: 1983 онд анх “Боваан” хэмээх газарт 413 өрх, 4 багтайгаар тулгын чулуугаа тавьж үүсгэн байгуулагдсан.

• Засаг захиргааны нэгж: Одоо Цэцэгт, Баяннуур, Цагаан-Арал, Шар сэхээ, Цул-Улаан гэсэн 5 багтай.

• Хүн ам, суурьшил: Тус суманд 1,000 орчим өрхийн 4,700–5,000 орчим хүн ам суурьшин амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн 13 сумаас хүн амын тоогоор 7 дугаарт, газар нутгийн хэмжээгээр 9 дүгээрт ордог бөгөөд газар тариалан, ус дагасан нягтаршил ихтэй сумдын нэг юм.

2. Газарзүйн байршил, байгалийн нөхцөл

• Байршил: Баян-Өлгий аймгийн зүүн хэсэгт оршдог. Улаанбаатар хотоос 1,750 км, аймгийн төв Өлгий хотоос 120 км зайд байрладаг.

• Хил залгаа нутаг: Өөрийн аймгийн Толбо, Алтанцөгц сумдтай, баруун өмнө болон зүүн талаараа Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Увс аймгийн Ховд, Өмнөговь сумдтай хиллэдэг чухал зангилаа бүс нутаг юм.

• Газар нутгийн хэмжээ: Нийт 233,950 га (2,339.5 км²).

• Гадаргын онцлог: Баруун талаараа далайн түвшнээс дээш 4,000–4,200 метр өндөр өргөгдсөн сүрлэг Цамбагарав уул, зүүн биеэрээ Монгол Алтайн нуруунаас эх авсан Ховд голын хөндийгөөр хүрээлэгдсэн. Нутаг дэвсгэр нь өндөр уул ба тал хээр хосолсон өвөрмөц тогтоцтой.

• Цаг уур: Эрс тэс хуурай уур амьсгалтай. Өвлийн улиралд (1-р сар) температур -18°C-аас -43°C хүрч хүйтэрдэг бол зуны улиралд (7-р сар) +20°C-аас +38°C хүртэл халдаг. Салхины дундаж хурд өндөр, жилийн хур тунадас бага ордог хуурайдуу дулаан бүсэд хамаарна.

3. Биологийн олон янз байдал

• Амьтны аймаг: Цамбагарав уулын өндөр уулын бүс, хад асгаар аргаль, янгир, цоохор ирвэс, шилүүс, хойлог, ёл, цармын бүргэд байдаг. Хөндий тал, голын шугуйгаар зэрлэг гахай, тарвага, мануул, үнэг, хярс зэрэг 50 гаруй зүйлийн хөхтөн амьтан, жигүүртэн нутагладаг. Мөн Ховд голын шугуй, нууруудаар хун, ангир, галуу, тогоруу, төрөл бүрийн нугас зэрэг 20 гаруй төрлийн усны шувууд дамжин өнгөрч, зусдаг.

• Ургамлын аймаг: Голын хөндий, шугуй даган бургас, улиас, хар мод, чацаргана, хус, харгана зэрэг модлог ургамал ургахаас гадна үхрийн нүд, тошлой, зэрлэг сонгино, ямаан арц, агь, ерхөг, царгас, дэрс зэрэг бэлчээрийн болон эмийн олон төрлийн ургамал бүхий баялаг бүрхэвчтэй.

4. Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл

• Газар тариалан (Гол салбар): Баяннуур сум нь аймгийнхаа төмс, хүнсний ногооны хэрэгцээний 60 гаруй хувийг дангаараа хангадаг гол бүс юм. Ховд голын дагуух үржил шимт хөрс, нарны тусгал ихтэй нөхцөлийг түшиглэн төмс, хүнсний ногооноос гадна жимс жимсгэнэ тариалдаг.

• Сор бүтээгдэхүүн:

  • Баяннуурын алим: Баруун бүсэд цөөн тохиолдох задгай хөрсний алим, жимс жимсгэний тариалалт амжилттай нутагшсан.

  • Чацаргана: Байгалийн болон таримал чацаргана, түүн дээр суурилсан үйлдвэрлэл хөгжсөн.

• Мал аж ахуй: Сумын хэмжээнд жилд дунджаар 100,000–120,000 орчим толгой мал тоологддог. Ноолуурын гарц, чанар сайтай, нутгийн шилмэл омгийн Уулын бор ямаа болон хонь голчлон өсгөдөг бөгөөд адуу, үхэр, тэмээ бүхий уламжлалт мал аж ахуйг газар тариалантай хослуулан эрхэлдэг.

5. Нийгэм, дэд бүтэц

• Сумын төвд 12 жилийн ерөнхий боловсролын сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв хэвийн ажиллаж байна.

• Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай системд холбогдсон, үүрэн холбооны үндсэн операторуудын өндөр хурдны интернэт, сүлжээ нэвтэрсэн.

• Баруун бүсийн гурван аймаг (Баян-Өлгий, Ховд, Увс)-ийг холбосон хилийн болон төв замуудын коридорт ойр байршилтай тул худалдаа, үйлчилгээ, тээврийн өндөр ач холбогдолтой.