Алтай сум

Алтай сумын танилцуулга мэдээллийг бүтэц, хэл найруулга болон сүүлийн үеийн статистик тоон үзүүлэлтэд нийцүүлэн шинэчлэн найруулсан хувилбар:

Баян-Өлгий аймаг: Алтай сум

Баян-Өлгий аймгийн Алтай сум нь Монгол Алтайн нурууны өндөр уулын бүсэд, БНХАУ-тай хил залган оршдог хилийн болон алслагдсан сумдын нэг юм.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

• Байгуулагдсан он: БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1959 оны 2 дугаар сарын 12-ны өдрийн 129 дүгээр зарлигаар Буянт сумаас тусгаарлан, Хар бут голын эрэгт анх сууриа тавьсан.

• Түүхэн харьяалал: Манжийн ноёрхол болон Богд хаант Монгол Улсын үед Ховд аймгийн Жаргалант, Сагсай сум/хошуунд харьяалагдаж байв.

• Засаг захиргааны нэгж: Алтай сум нь Хар-Нуур, Бардам, Улаанхад, Шарговь, Чихэртэй гэсэн 5 багтай. Сумын төв нь Борбургас (Харбут).

2. Газарзүйн байршил, байгалийн нөхцөл

• Байршил: Улаанбаатар хотоос 1,870 орчим км, аймгийн төв Өлгий хотоос 110–115 км зайд байрладаг. Баруун болон баруун урд талаараа БНХАУ-тай, өөрийн орны Буянт, Сагсай, Толбо, Дэлүүн сумдтай хиллэдэг.

• Газар нутгийн талбай: Нийт 3,163.56 км² нутаг дэвсгэртэй.

• Гадаргын шинж: Далайн түвшнээс дээш 2,148–3,752 метрийн өндөрт оршдог. Физик газарзүйн хувьд Ховд гол болон Эрчис мөрний усны хагалбарын өндөр уулын бүсэд хамаарна.

• Өндөр цэг: Далайн түвшнээс дээш 3,752 м өндөр өргөгдсөн Цагаан уул.

• Ус зүй, рашаан:

  • Нуурууд: Чихэртэй нуур, Хар нуур, Жалангаш нуур зэрэг үзэсгэлэнт уулын нууруудтай.

  • Гол горхи: Сагсай, Харбут, Чихэртэй зэрэг түргэн урсгалт уулын голууд урсдаг.

  • Рашаан булаг: Нүцгэнтийн рашаан, Хула шохы (Улаан шовгор) зэрэг нутгийн иргэд эмчилгээний зориулалтаар ашигладаг рашаан, булаг шанд элбэг.

• Уур амьсгал: Эрс тэс, уулын хатуу ширүүн уур амьсгалтай; өвөл нь урт бөгөөд хүйтэн, зун нь сэрүүн богино байдаг.

3. Хүн ам, угсаатны бүтэц

• Хүн амын тоо: Сүүлийн жилүүдийн албан ёсны статистик мэдээллээр сумын суурин хүн ам 4,000–4,200 орчим (1,050 гаруй өрх) болж өссөн.

• Угсаатны бүрэлдэхүүн:

  • Хүн амын дийлэнх хувийг Казак үндэстэн бүрдүүлдэг.

  • Монгол Урианхай ястан хүн амын тодорхой хувийг эзлэх бөгөөд ихэвчлэн Улаанхад, Бардам (хуучнаар Борбургас орчим) багуудад уламжлалт мал аж ахуй, соёл заншлаа хадгалан амьдарч байна.

4. Нийгэм, эдийн засаг

• Мал аж ахуй: Сумын эдийн засгийн гол үндэс нь уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй юм. Жилд дунджаар 110,000–130,000 толгой мал тоологддог бөгөөд хонь, ямаа, үхэр (түүний дотор сарлаг), адуу голлон өсгөдөг. Өндөр уулын бэлчээр нь мал өсгөхөд нэн тохиромжтой.

• Дэд бүтэц, үйлчилгээ:

  • Сумын төвд бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, хүн эмнэлэг, соёлын төв үйл ажиллагаа явуулдаг.

  • Төвийн цахилгаан эрчим хүчний сүлжээнд холбогдсон, үүрэн холбооны үндсэн операторуудын 4G сүлжээ нэвтэрсэн.

• Аялал жуулчлал, эко онцлог: Алтай таван богдын бүс нутагтай ойролцоо, байгалийн онгон дагшин төрх, өндөр уулын ландшафт, бүргэдээр ан хийх уламжлалт зан заншил, Урианхайн сурын харваа болон үндэстний өвөрмөц ахуй соёл нь тус суманд экологийн болон соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломжийг олгодог.