
Тэрэлж
Горхи-Тэрэлж бол Улаанбаатар хотод хамгийн ойр, хамгийн олон хүний зорьдог байгалийн аяллын бүс юм. Нийслэлээс зүүн тийш 50 гаруй км-т, Налайх дүүрэг болон Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт оршдог. Уул, хад цохио, нарсан ой, ногоон хөндий, гол горхи хосолсон өвөрмөц тогтоцтой.
Горхи-Тэрэлж: товч мэдээлэл
Байршил: Улаанбаатараас зүүн тийш 50 гаруй км. Налайх дүүрэг, Төв аймгийн Эрдэнэ сум.
Талбай: 292,905.5 га.
Хамгаалалт: 1990-ээд оны эхээр улсын тусгай хамгаалалтад авсан.
Хамгийн өндөр цэг: Авхаан уул, далайн түвшнээс дээш 2664 м.
Онцлох газар: Мэлхий хад, Арьяабалын бясалгалын сүм, Тэрэлжийн зуун мод.
Гол: Тэрэлж гол хойд захаар урсаж Туул голд цутгадаг.
Горхи-Тэрэлж ямар байгальтай вэ?
Энэ газар Бага Хэнтийн нурууны өмнөд салбар уулс, Ар Өвөр горхи, Заан-Тэрэлж голын сав, Туул голын эх орчмын нутгийг хамардаг. Байгалийн унаган төрхийг хамгаалж, аялал жуулчлалыг зохистой хөгжүүлэх зорилгоор хамгаалалтад авчээ.

Гадаргуу. Ихэвчлэн бөмбөгөр оройтой, хэсэгчлэгдсэн, эгц хажуутай уулс, тэдгээрээс эх авсан голын хөндий хосолсон уулархаг нутаг.
Чулуулаг. Боржин, шүлтлэг боржин, цахиурлаг занар, хас, нүүрстөрөгчит шаварлаг занар, элсэн чулуу.
Хөрс. Хар хүрэн, хүрэн, ойн саарал хөрс. Голын хөндийгөөр нам газрын бараан хөрс зонхилдог.
Ургамал. Алаг өвс-улалжит, алаг өвс-үетэн, шинэсэн ой, сөөг-алирс, ногоон хөвд, бадаан, хуш, нарс, хус, улиас, гацуур.
Амьтан. Буга, чоно, хүдэр, туулай зэрэг хөхтөн амьтан. Хур сойр, хөтүү ятуу, ногтруу, тоншуул, зэрлэг тагтаа, хэрээ, шаазгай зэрэг шувуу.
Тэрэлжийн хадан уулын ам бүр өөрийн гэсэн хэлбэр дүрстэй хадтай. Нутгийнхан тэдгээрийг Мэлхий хад, Тэмээн хад, Гурван найзын агуй, Яриа өвгөд, Ленин хад гэх мэтээр нэрлэжээ. 1960 он хүртэл Тэрэлжээс усан, утаат, ягаан болор олборлож байв. Газрын гүнээс усны түрэлт ихэссэн тул олборлолтыг зогсоожээ. Байгалийн түүхийн музейд хадгалагдаж буй утаат, усан болорын дээжүүд Тэрэлжээс олдсон юм.
Тэрэлжид юу үзэх вэ?
Мэлхий хад
Байгалийн өгөршлөөр тогтсон, 24 метр өндөр аварга боржин хад. Тэрэлжийн бэлгэ тэмдэг болсон бөгөөд аялагчдын хамгийн их очдог газар. Урьд нь Мөнгөт хад гэж нэрлэдэг байжээ. Домогт өгүүлснээр эрт урьд цагт Луузаншарав, Хатанбүүвэй хэмээх Ойрадын хоёр баатар хоорондоо таарамжгүй байжээ. Нэгэн удаа Хатанбүүвэй баатар Луузаншаравтай тулалдахаар ойролцоох Өтөг эрүү гэдэг газар нуугджээ. Хүч мөхөс Луузаншарав зугтахаар шийдэж, эхнэрээ хамт явахыг гуйсан ч эхнэр нь эд хөрөнгөндөө хоргодож явахгүй гэжээ. Луузаншарав эхнэрээ хороож, хөрөнгөө энэ хаданд нуугаад оргосон гэнэ. Нутгийнхан зун хадны завсарт нойтон мах хийж хадгалдаг байв. Гэтэл тэр явдлаас хойш хаданд хийсэн маханд алт, мөнгөн зоос наалдаж гарч ирээд, авах гэхээр доош унадаг болжээ. Тэр агшинд хадны ёроолоос эмэгтэй хүний дооглон инээх дуу гардаг байсан тул нутгийнхан Мөнгөт хад гэж нэрлэдэг байжээ.
Арьяабалын бясалгалын сүм
Уулын энгэрт байрлах Арьяабалын бясалгалын сүм рүү алхаж гарах аялал Тэрэлжид ирсэн хүмүүсийн дунд түгээмэл. Зам нь уулын энгэр өөд өгсдөг тул тав тухтай гутал өмсөж, ус авч явахад илүүдэхгүй. Өндөрлөгөөс Тэрэлжийн ногоон хөндий, уулсыг харах боломжтой тул явган аялагч, гэрэл зурагчдад тохиромжтой.
Тэрэлжийн зуун мод
Улаанбаатараас зүүн тийш 50 км-т, Налайхын цаахна орших хэсэг модтой газрыг Тэрэлжийн зуун мод гэдэг. 1696 оны 5-р сарын 13-нд энд Ойрадын Галдан хаан Манжийн баруун замын цэрэгтэй тулалджээ. Энэ тулалдаанд ялагдсан Галдан хаан дахин сэхэж чадаагүй юм. Тэрээр 1697 онд 54 настайдаа нас барсан бөгөөд түүний эрхий хурууг Цамбагарав уулын ойролцоо авчирч оршуулсан гэдэг.
Гүн рүү чиглэсэн маршрутууд
Тэрэлжийн төв хэсгээс цааш явах тусам жуулчны байгууламж цөөрч, байгаль илүү зэрлэг, хүрэхэд бэрх болдог. Горхи-Тэрэлжийн хамгаалалтын захиргаа явган болон морин аяллын хэд хэдэн албан ёсны маршрут санал болгодог. Тэдгээрээр Тэрэлж-Туулын бэлчир, түүхийн дурсгалууд, ойт хээр, Хэнтийн нурууны гүн хэсэгт хүрч болно.
Тэрэлжид юу хийж болох вэ?
Тэрэлж бол зөвхөн байгаль харж буцдаг газар биш. Энд:
морь унах,
ууланд алхах,
хаданд авирах,
голын эрэг дээр амрах,
гэр баазад хоноглох
зэрэг олон төрлийн аялал хийж болно. Зарим бүсэд усан аялал, өвөл цас мөсний аялал зохион байгуулдаг. Тусгай хамгаалалттай нутагт 100 гаруй жуулчны бааз, хүүхдийн зуслан, байгууллагуудын амралтын газар ажилладаг.
Тэрэлжид хэзээ очвол сайхан бэ?
6–8-р сар. Хамгийн ногоон, гол горхи устай, морин болон явган аяллын оргил үе.
9–10-р сар. Навч шарлаж, аялагч цөөрдөг тул зураг авахад маш үзэсгэлэнтэй.
Өвөл. Цаст уул, нарсан ой, хөлдсөн голтой огт өөр төрхтэй болдог.
Тэрэлжийн хамгийн том давуу тал нь Улаанбаатараас хол явалгүйгээр Монголын уул, ой, гол, хад, нүүдлийн ахуйг нэг дор мэдрэх боломж юм. Нэг өдрийн аяллаар очиж ирж болох ч 1–2 хоног хонож, төвийн жуулчны бүсээс цааш алхвал Тэрэлжийн жинхэнэ өнгө төрх илүү мэдрэгддэг.
Түгээмэл асуулт
Горхи-Тэрэлж Улаанбаатараас хэр хол вэ?
Нийслэлээс зүүн тийш 50 гаруй км-т, Налайх дүүрэг болон Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт оршдог.
Мэлхий хад хэр өндөр вэ?
24 метр өндөр. Урьд нь Мөнгөт хад гэж нэрлэдэг байжээ.
Тэрэлжид хэзээ очвол хамгийн тохиромжтой вэ?
Морин болон явган аялалд 6–8-р сар хамгийн тохиромжтой. Навч шарлах 9–10-р сард аялагч цөөн, зураг авахад үзэсгэлэнтэй. Өвөл цаст уул, хөлдсөн голтой огт өөр төрхтэй болдог.
Тэрэлжид нэг өдрөөр очиж болох уу?
Болно. Улаанбаатараас ойрхон тул нэг өдрийн аялал түгээмэл. Гэхдээ 1–2 хоног хонож, төвийн жуулчны бүсээс цааш алхвал Тэрэлжийн байгалийг илүү сайн мэдэрнэ.
Тэрэлжээс ямар ашигт малтмал олдсон бэ?
1960 он хүртэл усан, утаат, ягаан болор олборлож байсан. Тэдгээрийн дээж Байгалийн түүхийн музейд хадгалагддаг.
Тэрэлжийн хамгийн өндөр уул аль нь вэ?
Далайн түвшнээс дээш 2664 метр өндөр Авхаан уул.
Товч мэдээлэл
- Ангилал
- Байгалийн цогцолборт газар
- Харьяалах аймаг
- Төв аймаг



