
Хөвсгөл нуур
Хөвсгөл нуур бол Монголын хамгийн гүн нуур юм. Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөн хотоос хойш 101 км-т орших энэ нуур Монголын хамгийн их зорьдог газруудын нэг бөгөөд өвлийн улиралд ч онцгой үзэсгэлэнтэй. Хөвсгөл нуурын ай сав 1992 онд байгалийн цогцолборт газрын ангилалд орж, улсын тусгай хамгаалалтад авагджээ.
Хөвсгөл нуур: товч мэдээлэл
Байршил: Хөвсгөл аймаг, Алаг-Эрдэнэ, Рэнчинлхүмбэ, Ханх, Чандмань-Өндөр сум. Мөрөнгөөс хойш 101 км.
Нас: 7 сая орчим жил.
Хэмжээ: 2760 км² талбай, 136 км урт, 34–36 км өргөн, 262 м гүн.
Өндөршил: далайн түвшнээс дээш 1645 м.
Эргийн шугам: 414 км.
Цутгал: 46 гол горхи, ус хураах талбай 5300 км².
Арал: Модон хүй, Хадан хүй, Далайн хүй, Бага хүй.

Хөвсгөл нуур ямар онцлогтой вэ?
Хөвсгөл нуур 7 сая орчим жилийн өмнө үүсчээ. Эх сурвалжид бичсэнээр усны нөөцөөрөө Азид хоёрдугаарт ордог бөгөөд дэлхийн цэнгэг усны 1 хувийг агуулдаг. Нуурын ёроолын 70 хувь нь 100 метрээс гүн. Усны тунгалаг нь 24.5 метр хүрдэг. Нуурт Сибирийн хадран, зэвэг зэрэг 12 зүйл загас амьдардаг. Тунгалаг, цэнгэг ус нь нуурын хамгийн том үнэт зүйл юм. 11-р сарын сүүлийн хагаст бүрэн хөлдөж, мөсний зузаан 1 метр хүрдэг. Нуурыг сүрлэг уулс хүрээлдэг. Баруун урд талаараа 3000–3200 м өндөр Хорьдол сарьдаг, Баяны нуруу оршино. Баруун эрэг эгц цавчим, зүүн эрэг нь арай налуу. Нуурын баруун талд Монголын хамгийн хүйтэн газруудын нэг болох Дархадын хотгор бий. Эргийн хаданд хүрэл зэвсгийн үеийн сүг зураг бий.
Хөвсгөл нуурт ямар арлууд байдаг вэ?
Далайн хүй. Хамгийн том арал. Усны мандлаас 126 м өндөр, 3 км урт, 2 км өргөн, 5.8 км² талбайтай, битүү ойтой.
Хадан хүй. Өндөр хясаатай тул шувуу их цуглардаг.
Модон хүй. Онцгой сайхан байгальтай.
Бага хүй.
Хөвсгөлийн ай савд ямар ан амьтан байдаг вэ?
Хөвсгөлийн ай савд 59 зүйл хөхтөн амьтан, 244 зүйл шувуу, 750 зүйл ургамал бүртгэгдсэн. Ургамлын 60 орчим төрөл нь эмийн ургамал.
Хөхтөн амьтан
Ой тайгад булга, ойн солонго, нохой зээх, шилүүс, хүдэр, хандгай, хүрэн баавгай, зэрлэг гахай, бор гөрөөс, халиун буга, хэрэм, хадны суусар, өмхий хүрэн, мануул, хярс, ирвэс, үнэг, чоно, цаа буга, аргаль, янгир амьдардаг.
Ховор шувуу
Улаан номд нэн ховор гэж бүртгэгдсэн гангар хун, явлаг сар, Алтайн хойлог, итэсгэн цахлай, хар тоншуул, сондор гургалдай, Монгол болжмор, ятга шаазгай, дагуурын ятуу зэрэг шувуу бий.
Ой мод
Ай савын 28 хувийг буюу 255,420 га талбайг ой эзэлдэг. Улиангар, хавтага навчит хус, анхилуун улиас, Сибирийн гацуур, Сибирийн шинэс, эгэл нарс, Сибирийн хуш, Сибирийн жодоо ургадаг.
Хөвсгөлийн тайгад хэн амьдардаг вэ?
Хөвсгөлийн тайгад өөрсдийгөө уйгар хүмүүс гэж нэрлэдэг цаатан иргэд амьдардаг. Тэдний уугуул нутаг нь Монгол шарын даваа, Шишгэд гол юм. Түүхчид тэднийг Тувагаас нүүдэллэн ирж Хөвсгөлийн тайгад суурьшсан, монголжсон урианхай угсааны хүмүүс гэж үздэг. Цаатан иргэд өөрийн хэл, ёс заншил, шашин шүтлэг, амьдралын өвөрмөц хэв маягтай үндэсний цөөнх юм. Бөөгийн шашин шүтдэг. Цаа бугаа маллаж, ашиг шимийг нь хүртэж, ан гөрөө хийж амьдардаг бөгөөд цаа бугын бэлчээр даган дөрвөн улирал нүүдэллэдэг. Хасах 31–50 хэмийн хүйтэнд амьдардаг. Судлаачдын үзэж байгаагаар цаатан иргэд бичмэл түүхгүй бөгөөд уламжлалт зан заншил нь алдагдаж байна. Цаа бугын тоо толгой цөөрч, өвчинд нэрвэгдэж, бие нь давжаарч байгаа нь тэдний амьдралын түвшин, уламжлалт амьдралын хэв маягт сөргөөр нөлөөлж байна. Энэ нутагт Дархад угсаатан ч амьдардаг.
Хөвсгөлийг яагаад «далай» гэдэг вэ?
Монгол Манжийн эрхшээлд байх үед ард түмэн татвар гувчуурт ядарч байв. Манжийн хаан нуураас ч татвар авахаар шийджээ. Нутгийнхан татвараас мултрахын тулд «Хөвсгөл бол нуур биш, далай» гэж маргажээ. Далай гэдгээ юугаар батлах вэ гэхэд «Хөвсгөлд 100 гол цутгадаг учраас далай» гэж хариулжээ. Манж-Хятадын шинжээчид нуурыг нэлээд судалсан тул 100 гол цутгадаггүйг мэдэж байв. Иймээс цутгал голуудыг тоолох өдрийг товложээ. Монголчууд болзоот өдрийн өмнө уул усаа тахиж, сан тавьж, судар уншуулан аргадсанаар зүсэр бороо оржээ. Уулын жалга, судаг бүхэн гол горхи болон урсаж, зөвхөн нэг хэсэгт тоолоход л 100 давсан тул цааш тоолох аргагүй болсон гэнэ. Энэ тухай Манжийн хаанд айлтгахад Хөвсгөлийг далай хэмээн хүлээн зөвшөөрч, татвараас чөлөөлсөн гэдэг.
Түгээмэл асуулт
Хөвсгөл нуур хэр гүн вэ?
262 метр гүн. Монголын хамгийн гүн нуур бөгөөд ёроолын 70 хувь нь 100 метрээс гүн.
Хөвсгөл нуур хаана байдаг вэ?
Хөвсгөл аймагт, Мөрөн хотоос хойш 101 км-т байдаг.
Хөвсгөл нуур хэзээ хөлддөг вэ?
11-р сарын сүүлийн хагаст бүрэн хөлдөж, мөсний зузаан 1 метр хүрдэг.
Товч мэдээлэл
- Ангилал
- Байгалийн цогцолборт газар
- Харьяалах аймаг
- Хөвсгөл аймаг



