Travel Hub Mongolia
Яруу сум

Яруу сум

Завхан аймаг

Зураг: тодорхойгүй / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Танилцуулга

Яруу сум нь Монгол орны баруун бүс, Завхан аймгийн газар нутгийн хүйс цэгт, Хангайн нурууны салбар уулсын өндөрлөг бүсэд оршдог түүхт түшиц сум юм. Эртний Сартуул сэцэн вангийн хошуу болон Ялгасан хутагтын шавийн соёл уламжлалыг өвлөсөн, хангай говь хосолсон үзэсгэлэнт уулс, бэлчээрийн болон газар тариалангийн арвин нөөц бүхий ууган нутаг билээ.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны үүсэл

  • Язгуурын угшил:

    • Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед: Халхын Засагт хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу, дараа нь Сартуул сэцэн вангийн хошуу;

    • 1924 онд: Хантайшир уулын аймгийн Цэцэн сартуул хошууны нутагт хамаарч байв.

  • Анхны нэгжүүд (1924 он):

    • Цэцэн сартуул хошуу, Шинэ хошуу болон Ялгасан хутагтын шавийн нутгийг нэгтгэн Бугат, Цогт-Уул, Чандмань-Өлзийт, Эрдэнэ-Уул сумдыг анх байгуулжээ.

  • Чандмань-Өлзийт сумын өргөжилт (1931 он):

    • 1931 оны өөрчлөлтөөр Чандмань-Өлзийт сум-ыг 13 багтайгаар Усан зүйл хэмээх газар төвлөрүүлэн байгуулсан. Тухайн үед тус сум нь 1,300 гаруй өрх, 4,000 гаруй хүн ам, 140-өөд мянган малтай аймагтаа хамгийн том сумдын нэг байв.

  • Эрдэнэхайрхан сум салж, Яруу сум бүрэлдсэн нь (1952–1959 он):

    • 1952 онд Чандмань-Өлзийт сумын 6–12 дугаар багуудыг таслан өнөөгийн Эрдэнэхайрхан сумыг байгуулснаар тус сум 9 баг, 100 гаруй мянган малтай үлджээ.

    • 1958–1959 онд Чандмань-Өлзийт, Яруу сумдыг бүрэн нэгтгэж, сумын төвийг одоогийн Улаан-Эрэг сууринд шилжүүлэн төвлөрүүлснээр өнөөгийн Яруу сум албан ёсоор зохион байгуулагдсан түүхтэй.

2. Газарзүйн байршил, орон зайн хэмжээ

  • Байршил, зай хэмжээ:

    • Завхан аймгийн төв хэсэгт оршдог.

    • Аймгийн төв Улиастай хотоос чанх хойш ердөө 56 км;

    • Нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун тийш ойролцоогоор 1,050 км зайд байрладаг.

  • Өндөржилт, газар хөдлөлт:

    • Далайн түвшнээс дээш дунджаар 2,000 метр өндөрт өргөгдсөн уулархаг бүс.

    • Газар хөдлөлтийн идэвхжлийн эрчим нь 7 балл.

  • Гадаргын хэв шинж: Физик газарзүйн хувьд Хангайн нурууны салбар уулсад хамаарна. Өндөр уул нурууд, бэсрэг гүвээ толгод, хөндий тал хосолсон тул говь хангайн шинжийг зэрэг агуулдаг.

3. Байгалийн нөхцөл, хөдөө аж ахуй

  • Мал аж ахуй: Хангай болон тал хээрийн шимт бэлчээр хосолсон тул таван хошуу мал, нэн ялангуяа хонь, ямаа, адуу, үхрийг өсгөн үржүүлэх бэлчээрийн өндөр нөөцтэй.

  • Газар тариалан: Уулын хөндийн хөрсний бүтэц, уст цэгүүдийг түшиглэн малын тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногоо тариалахад тохиромжтой.

4. Нийгэм, дэд бүтэц

  • Төв суурин: Сумын засаг захиргаа, соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд нь Улаан-Эрэг хэмээх сумын төвдөө төвлөрдөг.

  • Зам харилцаа: Аймгийн төв Улиастай хоттой маш ойр (56 км) байрлалтай тул зах зээл, төв суурины дэд бүтэц, үйлчилгээний эргэлтэд шууд холбогддог давуу талтай.

  • Хангамж: Төвийн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай систем болон үүрэн холбооны өндөр хурдны сүлжээнд холбогдсон.