Travel Hub Mongolia
Отгон сум

Отгон сум

Завхан аймаг

Зураг: touristinfocenter.mn

Танилцуулга

Отгон сум нь Монголчуудын шүтээн, төрийн тахилгат их хайрхан Отгонтэнгэр (далайн түвшнээс дээш 4,021 м)-ийн өвөр бэлд оршдог Завхан аймгийн түүх, шашин, соёлын ариун дагшин төв билээ. Монгол орныг даасан их Очирваань бурхны орон гэгддэг энэхүү нутаг нь домогт Завхан гол (Буянт гол)-ын эх ундарга, сүрлэг өндөр даваанууд, цэнгэг нуурууд, бэлчээрийн мал аж ахуйн арвин уламжлалаараа улс орон даяар алдартай ууган сум юм.

1. Түүхэн тойм, засаг захиргаа

  • Язгуурын угшил: Эрт цагт Хэрэйд, Найман аймгууд нутаглаж байсан бөгөөд Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Сайн ноён хан аймгийн Хошууч мэргэн бэйсийн хошуу-нд харьяалагдаж байжээ.

  • Байгуулагдсан он (1924, 1931 он):

    • 1924 онд Отгонтэнгэр хайрхны өвөрт Наран, Буянт, Баянзүрх гэсэн гурван жижиг сум байгуулагдсанаар сумын анхны суурь тавигджээ.

    • Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 2 дугаар сарын 18-ны өдрийн тогтоолоор дээрх гурван сумыг нэгтгэн Отгон сум-ыг байгуулж, анхны даргаар нь Даржаагийн Дамдинсүрэн томилогдон ажилласан түүхтэй.

  • Нэрийн учир:

    • Зарим эрдэмтэд "Отгон" хэмээх үгийг эртний түрэг хэлний "Отхан" буюу "Галын эзэн", гал голомтоо сахин үлдэгч гэсэн утгатай гэж үздэг.

    • Мөн Монгол бөө мөргөл, эртний үгсийн сангаар "Этүгэн" буюу "Газар эх" гэсэн утгаас үүсэлтэй гэж тайлбарладаг.

2. Байгалийн үзэсгэлэн, тахилгат хайрхан, ус зүй

  • Отгонтэнгэр хайрхан:

    • Хангайн нурууны ноён оргил (мөнх цаст).

    • 1294 онд Их Юань улсын Хубилай хааны зарлигаар анх дархан цаазтай болгож, 1779 оноос төрийн ёслолоор тахиж иржээ.

    • Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 1994 оноос 4 жил тутам төрийн хэмжээнд ёслон тахидаг болсон.

  • Бадархундага нуур: Хайрхны өвөр бэлд хад асга дунд мэлтэлзэн тунардаг, Очирваань бурханд өргөсөн тахил хэмээн олон зуун жил алт, мөнгөн эдлэл өргөж шүтэж ирсэн ариун нуур.

  • Гол мөрөн, ус зүй:

    • Завхан гол (Буянт гол): Сумын нутагт Хатанбээлийн, Дөрөө хангинахын, Хөхөөгийн давааны олон арван гол горхи нийлж Буянт голыг үүсгэнэ. Гуулингийн талаас цааш Завхан гол нэртэй болж 808 км урсаж Айраг нуурт цутгадаг. ("Завхан" гэдэг нь эртний түрэг хэлээр "дээд эзэн" гэсэн утгатай).

    • Бусад өвөрмөц тогтцууд: Аманд ороод хайлдаг нарийн ширхэгтэй Алтан элс, авиа цуурайтдаг Дуут нуур, ёроолд нь нар тусдаггүй Бор хавцал, алсаас жанжны дүртэй харагддаг Жанжин хад.

  • Сүрлэг уулс, даваанууд:

    • Шинэ төрмөлийн үеийн хурц шовх орой бүхий уулс: Хатгарантай Майхан, Онц, Сүмбэр, Их мянган Гялгардай, Халтар, Улаан чулуун.

    • Гол даваанууд: Хатан бээлийн, Хөхөөгийн, Дөрөө хангинахын, Пилийн, Сайханы даваа.

    • Содон нэрт толгодууд: Шүр, Зойр, Алтан, Мөнгөт, Товцот, Өөлдийн, Орхоодой, Ембүү, Хүйс, Сарлаг толгой.

3. Цаг уурын төлөв

  • Уур амьсгал: Эх газрын эрс тэс, уулын хахир хүйтэн, хуурай сэрүүн бүсэд багтана. Эртнээс "зудын зургаа"-н нутгийн нэг гэгддэг хатуу ширүүн өвөлтэй.

  • Температур:

    • Зуны хамгийн халуун үе: +35°C

    • Өвлийн туйлын хүйтэн: -54°C хүрч бүртгэгдсэн.

4. Ургамал, амьтны аймгийн онцлог

  • Ургамлын баялаг: Дэлхийд ховор, тэнгэрийн цэцэг хэмээгддэг Вансэмбэрүү их хайрхны хад асганд сагсайн ургадаг. Эмийн чанартай олон төрлийн бамбай, дэгд, сөд, арц, халуун хүйтэн рашаануудтай.

  • Амьтны аймаг:

    • Эртнээс тарвага, зурам элбэгтэй нутаг бөгөөд 1960-аад оны үед жилд 40 мянга гаруй тарваганы арьс бэлтгэж байсан түүхтэй. Мөн генетикийн сонин хувилбар болох тас хар болон чандага шиг цагаан өнгөтэй тарвага үзэгддэг.

5. Түүхэн бахархал, хутагт хувилгаад

  • Наран ванчин гэгээний VII дүр: Монгол түмний дунд наян найман шинж төгс, нар аргамжсан хувилгаан хэмээн хүндэтгэгдсэн Наро Банчэн гэгээнтний долдугаар дүр тус сумын уугуул Д.Баянмөнх, Я.Содном нарын гэрт мэндэлжээ (Эцэг эхийн өгсөн нэр нь Цэдэн-Иш, Далай ламаас хүртсэн сахилын номын нэр нь Данзанлхүндэв).

6. Эдийн засаг, мал аж ахуйн түүхэн амжилт

  • Хонины сүрэг, нэгдлийн амжилт:

    • Отгон сум нь аймагтаа хонины тоо толгойгоор тэргүүлдэг, хэд хэдэн удаа аймгийн тэргүүний сумаар шалгарсан.

    • Сум-нэгдлийн даргаар С.Адъшаажав ажиллаж байсан жилүүдэд (1970–1985 он) улсын хэмжээнд олон удаа тэргүүлсэн.

    • Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойгоор Отгон сум "Алтан гадас" одон-гоор шагнагдаж, С.Адъшаажав дарга БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртжээ.

  • Үхэр сүргийн аж ахуй:

    • 1936 онд Б.Намхай ахлагчтай "Социалист хөдөлмөрийн төлөө" бригад Улаан чулууны Шар хаданд үнээний механикжсан ферм, контор, соёлын булан, халуун усны газар бүхий анхны суурийг тавьсан.

    • 1980 онд бүх үхэр сүргийг Буянт бригадад төвлөрүүлж, өдөрт 10,000 литр сүү боловсруулах Хонконгийн технологийн үйлдвэрийг байгуулан ажиллаж байсан түүхтэй.