Уйгарын хаант улс
1. Уйгур улс мандан тогтсон нь (744–840 он)
Хоёрдугаар Түрэгийн хаант улс дотоодын зөрчил, гаднын дарамтаас болж доройтоход тэдний захиргаанд байсан Басмал, Карлук болон Яглакар овгоор удирдуулсан Уйгур аймгууд нэгдэн 744 онд бослого гаргажээ. Улмаар 744–745 онд Түрэгийн сүүлчийн хааныг дарж, Төв Азийн тал нутагт Уйгурын хаант улс (Уйгурын каганат) төрийн байр суурийг залгамжлан 100 орчим жил ноёрхов.
Анхны хаан Күл Билгэ (744–747)-гийн дараа түүний хүү Моюнчур (Баянчор хаан, 747–759) хаан ширээг залгамжилж, улс төр, цэрэг, эдийн засгийн хүчийг оргилд нь хүргэжээ. Тэрээр цэргийн хүчээ баруун, зүүн жигүүрт хуваан зохион байгуулж, бүс нутгийн бослого үймээнийг дарсан байна.
Ялангуяа 755 онд Тан гүрэнд жанжин Ань Лушаний удирдсан сүйрэлт бослого дэгдэхэд Тан улсын хааны хүсэлтээр Моюнчур их цэргээр тусалж, босогчдоос Чанъань, Лоян нийслэл хотуудыг чөлөөлж өгчээ. Үүний үр дүнд Тан улс өөрийн гүнжээ Уйгурын хаанд хатан болгон өгч, жилд 20–40 мянган бөс торгоор агт морины солилцооны алба өргөх болсон нь Уйгурын эдийн засгийг асар их баяжуулсан юм.
2. Нийслэл хотууд ба суурин соёл иргэншил
Моюнчур болон түүний залгамжлагчдын үед Орхон, Сэлэнгэ, Туулын сав газраар хот суурин, цайз бэхлэлт олноор байгуулагдсан нь нүүдэлчдийн түүхэнд ховор үзэгдэл байв:
Орду балык (Хар балгас): Өнөөгийн Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт орших энэхүү нийслэл нь 25 хавтгай дөрвөлжин км талбай хамарсан, төвдөө 10 гаруй метр өндөр шавар хэрэм бүхий хааны ордтой, гар үйлдвэр, зоосны цутгуур, зах зээлийн хороолол, суваг шуудуу бүхий асар том хот байв.
Байбалиг (Баянбалгас): Сэлэнгэ мөрний хөндийд (өнөөгийн Булган аймгийн нутагт) худалдаа, гар урлал, хамгаалалтын зориулалттайгаар боссон хот.
Пор-Бажын (Хатун балгас): Өнөөгийн Тувагийн нутаг дахь Тере-Холь нуурын арал дээр байгуулсан шавар цайз бөгөөд сүүлийн үеийн судалгаагаар Манихейн сүм-орд байсан гэж үздэг.
Хотуудад Согд, Хятад болон Төв Азийн олон орны худалдаачин, дархчууд, бичгийн мэргэд суурьшин амьдарч байжээ.
3. Шашин, бичиг үсэг ба оюуны соёл
Манихейн шашин: Моюнчурын дараах Бөгү хаан 762 онд Манихейн шашныг төрийн албан ёсны шашин болгон тунхаглав. Энэ нь гэрэл ба харанхуйн тэмцлийг сургадаг, цагаан хоолтон байхыг номлосон шашин байсан бөгөөд нийслэлдээ сүм хийдүүд босгож, Согд бичээчдээр олон тооны судар орчуулуулжээ. Үүнээс гадна уламжлалт Тэнгэр шүтлэг, Бурханы болон Несторийн шашин зэрэгцэн оршиж байв.
Уйгар бичгийн өв: Тэд Согд үсэгт суурилан босоо бичигдэх Уйгар бичиг-ийг зохион төрийн албан хэрэг, судар номдоо ашиглажээ. Энэ бичиг хожим нь Хэрэйд, Найман зэрэг монгол аймагт өвлөгдөж, 1204 онд Их Монгол Улсын төрийн бичиг буюу өнөөгийн бидний бахархал болсон Монгол бичиг болон хөгжсөн түүхэн ач холбогдолтой юм.
4. Мөхөл ба Түүхийн үлдээсэн өв
Уйгур улсын суурин амьдрал, Манихейн суртал нь нүүдэлчдийн дайчин чанарыг сулруулж, дээрээс нь ордны язгууртнуудын хагарал, 839 оны их зуд гамшиг туйлдуулжээ. Үүнийг ашиглан Уралын болон Минусын хотгорт байсан Енисейн Киргизүүд 840 онд 100 мянган морин цэргээр дайран орж, нийслэл Орду балык болон бусад хотуудыг шатаан түйвээснээр Уйгур улс мөхсөн юм.
Уйгуруудын үлдсэн хэсэг нь урагш дүрвэн Дорнод Туркестан (өнөөгийн Шинжаан, Турфан)-д очиж Идигүтийн хаант улсыг байгуулан суурьшсан түүхтэй.
Гол түүхэн олдворууд:
Моюнчурын гэрэлт хөшөө (Шинэ усны бичээс): Булган аймгийн Сайхан сумаас олдсон энэхүү хөшөө нь Руни болон Согд бичгээр Моюнчур хааны хийсэн дайн, хот барьсан үйлсийг тэмдэглэсэн чухал эх сурвалж юм.
Гурван хэлний бичээс (Хар балгасын бичээс): Руни, Согд, Хятад гурван хэлээр зэрэгцүүлэн сийлсэн уг бичээс нь Уйгурын төр Манихейн шашныг хүлээн авсан түүхийг гэрчилдэг.
Хар балгасын чулуун арслангууд болон шавар урлалууд: Архангай аймгийн төв музей болон Үндэсний музейд хадгалагдаж буй ханын өнгөт зураг, яст мэлхий суурь, сүрлэг чулуун арслангууд нь Уйгурын соёл суурин болон нүүдлийн иргэншлийн өвөрмөц хослол байсныг илтгэдэг.