Кидан буюу Хятан
1. Хятан улс мандан тогтсон нь (907–1125 он)
Уйгурын хаант улс мөхсөний дараа Енисейн Киргизүүд Монголын тал нутагт түр хугацаанд ноёрхсон ч суурьшин бэхжиж чадалгүй өөрсдийн уугуул Енисей рүүгээ татагджээ. Үүний үр дүнд эртний Сяньби, Дунхугийн салбар болох монгол угсааны Хятанчууд түүхийн тавцанд цойлон гарч ирэв. Тэд эрт үед Ляо мөрөн (Шар мөрөн бус), Их Хянганы нуруугаар нутаглаж, Умард Вэй болон Тан улсын үед бие даасан 8 аймгийн холбоо болон зохион байгуулагдсан байв.
907 онд Елюй овгийн Амбагян (Абаожи) 8 аймгийн нэгдлийг төрийн хэмжээнд гарган Хятан улсыг үндэслэн байгуулав. Эртний нүүдэлчдийн 3 жил тутамд хаанаа ээлжлэн сонгодог байсан овгийн уламжлалыг 916 онд халж, хаан ширээг эцгээс хүүд үе залгамжлуулах тогтолцоонд шилжүүлэн "Их Ляо" (Liao Dynasty) хэмээн нэрийджээ.
924 онд Амбагян хаан баруун хойш цэрэглэн Орхон, Туулын хөндий, хуучин Түрэг, Уйгурын нийслэл Хар балгас хүртэл давшиж, Монголын өндөрлөгийн нүүдэлчин аймгуудыг өөрийн нөлөөнд оруулан гэрэлт хөшөө босгож байв.
2. Төрийн бүтэц ба гадаад харилцаа
Хятан улс нүүдэлчин ба суурин соёл иргэншлийг хослуулан удирдах зорилгоор Хоёр засаглалын тогтолцоо-г анхлан нэвтрүүлсэн юм:
Умард захиргаа: Нүүдэлчин хятан, монгол овгуудыг уламжлалт заншил, цэргийн бүтцээр захирах;
Өмнөд захиргаа: Эзлэгдсэн хятад, бохай зэрэг суурин тариачин иргэдийг Тан улсын захиргааны хууль, татварын журмаар удирдах.
938 онд Хожуу Цзинь улсаас хилийн стратегийн чухал түшиц газар болох Бээжин орчмын "Янь-Юнь 16 тойрог"-ийг өөрийн мэдэлд авчээ. Хожим мандсан Хойд Сүн улс (960–1127) эдгээр хотуудыг эргүүлэн авах гэж олон удаа байлдсан ч ялагдаж, 1005 онд Шаняны гэрээ байгуулан Хятантай хилээ тогтоожээ. Гэрээний дагуу Сүн улс Хятан гүрэнд жил бүр 100 мянган лан цагаан мөнгө, 200 мянган боодол торгоны алба төлж байсан нь Хятаны эдийн засгийг асар бат бөх болгосон юм.
3. Цэрэг арми, хууль цааз
Хятан улсын арми нүүдэлчдийн дайчин чадвар, суурин улсын нарийн технологийг хослуулсан байв:
Хааны бие хамгаалах торгон цэрэг болох "Ордо" (ордны харуул), хүнд хуягт морин цэрэг болон тус бүр 500–700 дайчинтай хөнгөн морин цэргийн хороодоос бүрдэж байв. Мөн бэхлэлт эвдэх харвагч хэрэгсэл, шатамхай бодисыг тулаанд чадварлаг ашигладаг байжээ.
Хууль цаазын хувьд давсны монополь худалдаа, төмрийн үйлдвэрлэл, дарс архины нэрэлт, гаалийн татварыг чандлан зохицуулсан нарийн дүрэм журмыг мөрдүүлж байв.
4. Бичиг үсэг, соёл ба шашин
Хятанчууд өөрсдийн бичиг үсэгтэй болсон нь Төв Азийн соёлын түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг:
Хятаны их бичиг (920 он): Ханз үсгийн зураглалаас сэдэвлэн зохиосон дүрс бичиг.
Хятаны бага бичиг (925 он): Амбагяны хүү Дэлагийн зохиосон авиа-үеийн хосолмол систем бөгөөд сүүлийн үеийн хэл шинжлэлийн судалгаагаар энэ бичгийн үгсийн бүтэц нь язгуур монгол хэлтэй шууд холбогддог болохыг тогтоогоод байна.
Тэд бөө мөргөлөөс гадна Бурханы шашныг ихэд дээдлэн дэлгэрүүлж, мод барын аргаар Бурханы шашны 5000 гаруй дэвтэр судар (Хятаны Ганжуур)-ыг барлан хэвлэж, олон тооны сүм суварга, номын санг байгуулжээ.
5. Монгол нутаг дахь Хятаны үеийн дурсгалууд
Хятан улс хойд хилийн дагуу нүүдэлчдээс хамгаалах цэргийн бэхлэлт, засаг захиргаа, худалдааны хотуудын хэлхээг байгуулсан нь өнөөгийн Монгол улсын нутагт тод хадгалагдан үлджээ:
Хэрлэн Барс хот (Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сум): Хэрлэн голын хөндийд орших 7 давхар шороон хэрэмт хот бөгөөд шатаасан тоосгоор барьсан Бурханы шашны суварга цамхаг нь одоог хүртэл сүндэрлэж буй Монголын архитектурын сод дурсгал юм.
Чин толгойн балгас (Булган аймгийн Дашинчилэн сум): Хятаны Чжэньчжоу хэмээх цэрэг, захиргааны төв байсан бөгөөд 20 мянган хүнтэй цэргийн хуаран, олон мянган өрхийн суурин байжээ.
Хар бухын балгас, Зүүн баруун хэрэм (Булган аймгийн нутаг): Хятаны үеийн шавар болон чулуун цайз бэхлэлтүүд бөгөөд хожим XVI–XVII зуунд Монголын язгууртнууд сэргээн сүм хийд болгон ашиглаж байсан дурсгалууд юм.
Хятаны их хэрэм (Чингисийн далан): Монгол, Орос, Хятадын нутгийг дамнан 700 гаруй км үргэлжлэх шороон далан бөгөөд сүүлийн үеийн судалгаагаар Хятанчууд хойд зүгийн нүүдэлчдийн дайралтаас хамгаалах болон худалдаа, хил хяналтын зорилгоор босгосон болох нь батлагдсан.
Хятан гүрэн 1125 онд өөрсдийн харьяат байсан зүрчидийн Алтан улсад цохигдон мөхсөн бөгөөд Елюй Даши тэргүүтэй язгууртнууд өрнө зүг зугтан Төв Азид Хар Хятан (Баруун Ляо) улсыг байгуулан XIII зууны эхэн хүртэл оршин тогтносон билээ.