Цагаадайн улс
Цагаадай ханы хувь хишиг ба газар нутаг
Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн Цагаадай (1183–1242) нь Монголын эзэнт гүрний цэрэг, төрийн нэрт зүтгэлтэн байв. 1225 онд Хорезмын дайны дараа эцгээсээ өөрийн эзэмшил хувийг хүлээн авснаар Цагаадайн улс (Chagatai Khanate)-ын үндэс тавигджээ.
Түүний захиргаанд Долоон мөрөн, Мавереннахр (Амударья болон Сырдарья мөрний сав), Дорнод Туркестан (Кашгар, Таримын хотгор), Тэнгэр уул (Тянь-Шань) орчмын өргөн уудам нутаг багтаж байв. Энэ нь Дорно ба Өрнөдийн худалдааны гол зангилаа, Торгоны замын төв коридор байсан юм. Цагаадай ханы өөрийн зуны төв орд нь Ил голын хөндийд (өнөөгийн Алма-Ата орчимд) байрлаж байв.
2. Цэрэг дайны үйлс ба Бамианы эмгэнэл
Цагаадай 1211 оноос эхлэн Алтан улсыг байлдан дагуулахад оролцон цэргийн гараагаа эхэлжээ.
Отрар хотын бүслэлт (1219–1220): Цагаадай, Өгөөдэй нарын цэрэг Их Монгол Улсын 500 тэмээ бүхий худалдааны жинг хөнөөсөн Отрар хотыг хэдэн сарын турш бүслэн эзэлж, хотын амбан захирагч шунахай Иналчугийг баривчлан хатуу цээрлүүлсэн билээ.
Бамианы тулаан (1221 он): Хорезмын сүүлчийн султан Желал ад-Диныг мөрдөн хөөх аян дайны үеэр Афганистаны Бамиан хотын цайзыг довтлох явцад Цагаадайн ихэд хайрладаг ууган хөвгүүн Муутугэн дайсны суманд өртөн баатарлагаар амь үрэгджээ. Чингис хаан уг мэдээг Цагаадайд өөрөө дуулгаж, сэтгэлийн тэнхээ заан тэвчээр хатуужилтай байхыг захисан бөгөөд Бамиан хотыг бүрэн устган хэнд ч амьд гарах өршөөл үзүүлээгүй эмгэнэлт түүхтэй.
Цагаадайн хатан Хутугай бэхи нь төрийн хэрэгт ихээхэн нөлөөтэй, эрэлхэг дайчин хатан байсан бөгөөд хожим 1236 онд Өгөөдэй хаан Цагаадайд суурин мужуудаас алба татвар хүртэх өрхүүдийг таслан өгөхөд Хутугай бэхийн улс байгуулалцсан гавьяаг өндрөөр үнэлж байжээ.
3. Их Засаг хуулийн сахиулагч ба төрийн тогтолцоо
Чингис хаан өөрийн хөвгүүддээ үүрэг хуваарилахад Цагаадайд төрийн үндсэн хууль болох "Их засаг" (Yassa)-ийг хариуцуулан, хууль ёсыг чандлан сахиулах, дэг журам зөрчсөн аливаа этгээдийг ялгаварлалгүй шийтгэх дээд хянагчийн эрхийг олгосон юм. Тиймээс тэрээр алтан ургийнхан дундаа хамгийн зарчимч, хатуу чанга, хууль сахигч гэдгээрээ хүндлэгдэж байв.
Цагаадайн төрийн санхүү, татварын системийг Махмуд Ялавач зэрэг Хорезм, Согдоос гаралтай чадварлаг түшмэд эрхлэн явуулж, сүйрсэн хотуудыг сэргээн босгож, мөнгөний шинэчлэл хийн эдийн засгийг эрчимтэй сэргээсэн байна.
4. Залгамжлал, Улсын задрал ба Доголон Төмөр
Цагаадай 1242 онд таалал төгссөн бөгөөд түүний залгамжлагчаар ач хүү Хара Хүлэгү (Муутугэний хүү) тодорсон юм. Хара Хүлэгү нас барсны дараа түүний бэлэвсэн хатан Эргэнэ (Органа) хатан улсаа 10 орчим жил гарамгай удирдаж, төрийг тогтвортой барьж байв.
XIV зууны дунд үе (1347 он) гэхэд Цагаадайн улс дотоодын зөрчлөөр хоёр хуваагджээ:
Баруун Цагаадайн улс (Мавереннахр): Самарканд, Бухар хотуудаар төвлөрсөн суурин иргэншилтэй, лалын шашинтай бүс нутаг.
Зүүн Цагаадайн улс (Могулистан): Зүүнгар, Долоон мөрнөөр төвлөрсөн, уламжлалт нүүдлийн ёсоо хадгалсан монголчуудын нутаг.
Энэхүү Баруун Цагаадайн улсын бутрал дундаас Барлас аймгийн язгууртан Доголон Төмөр (1336–1405) тодрон гарч ирэв. Тэрээр Чингис хааны шууд алтан ургийн хүн биш байсан тул "Хаан" цол авч зүрхэлсэнгүй, харин Чингис хааны удмын Сарай Мулк хатун гүнжтэй ураг холбон "Гүрган" (Хүргэн) цолтойгоор Самаркандад төвлөрсөн дэлхийн шинэ хүчирхэг эзэнт гүрэн буюу Төмөрийн улсыг үндэслэн байгуулжээ.
Цагаадайн улсын хугацаанд тал нутгийн нүүдэлчдийн засаг захиргаа суурин соёлтой нягт сүлэлдэн, Төв Азийн шинжлэх ухаан, уран барилга, одон орон сэргэн хөгжиж, хожмын Узбек, Уйгур үндэстний бичиг үсэг, соёлын гол суурь болсон Цагаадайн хэл, соёл цэцэглэн хөгжсөн билээ.