Хубилай хаан ба Юань гүрэн
1. Залуу нас ба Хойд Хятадыг төвшитгөсөн нь
Хубилай (1215–1294) нь Чингис хааны отгон хүү Тулуй болон Сорхагтани бэхи хатны хоёрдугаар хөвгүүн юм. Залуу цагаасаа нүүдэлчдийн дайчин уламжлалыг суурин соёл иргэншлийн төрийн бодлоготой холбохыг зорьж, дэргэдээ Хятадын бичгийн мэргэд, Төвөдийн буддын лам нар, лалын шашинт санхүүч, одон орончдыг цуглуулжээ. 1242 онд Чань буддын лам Хайюунтай уулзан төрийн гүн ухааныг судалж, Лиу Бинчжун зэрэг күнзийн эрдэмтдээр улс төрийн түшиг хийв.
1251 онд түүний ах Мөнх Их хааны орыг залгамжлаад Хубилайд их говиос өмнөх суурин нутгийг захирах эрхийг шилжүүлжээ. Хубилай 1253 онд Сычуань, Юннань руу амжилттай дайлаар мордож, Дали улсыг буулган аван, өмнөд Сүн улсыг баруун өмнөд талаас нь бүслэх стратегийн бааз суурийг бэлтгэсэн байна. Мөн 1258 онд буддист болон даосын шашинтнуудын хооронд гарсан маргааныг хуралдуулан шүүж, буддизмыг дэмжин олон зуун сүмийг эргүүлэн олгожээ.
2. Их хаан болсон нь ба Иргэний дайн (1260–1264)
1259 онд Мөнх хаан Өмнөд Сүн улсын нутагт дайтаж явахдаа таалал төгсөв. Энэ үед:
Их хааны төрсөн нутаг, гал голомтыг сахиж үлдсэн отгон дүү Аригбөх 1260 онд Хархорум хотод уламжлалт Их хуралдай зарлан Их хаанд өргөмжлөгджээ.
Харин өмнөд хилийг цэрэглэн дайтаж байсан Хубилай яаравчлан хойш буцаж, өөрийн байгуулсан Шанду (Долоннуур) хотноо өөрийн талын цэргийн хүрээг хуралдуулан мөн Их хаанаар өөрийгөө тунхаглав.
Ийнхүү Монголын түүхэнд анх удаа хоёр тусдаа хуралдайгаар хоёр их хаан зэрэг сууж, ах дүүсийн хооронд 4 жил үргэлжилсэн цус асгаруулсан иргэний дайн эхэлжээ. Хубилай өмнөд зүгийн хүнс, тариа будаа, зэр зэвсгийн нөөцийг ашиглан Хархорумын эдийн засгийн хангамжийг боомилж, 1261 оны Шимэлтэй нуурын тулаан зэрэг шийдвэрлэх тулаануудаар давуу тал олж авснаар 1264 онд Аригбөх буулт хийж, Хубилай Монголын эзэнт гүрний 5 дахь Их хаан болсон түүхтэй.
3. Юань гүрэн байгуулагдсан нь ба Нийслэлийн шилжилт
Хубилай хаан төр улсаа төвлөрүүлэн бэхжүүлэхийн тулд хэд хэдэн хувьсгалт шийдвэр гаргажээ:
Нийслэлийг шилжүүлсэн нь: 1264 онд нийслэлээ Хархорумаас урагшлуулж, 1272 онд шинэ нийслэл Дайду (өнөөгийн Бээжин) хотыг үндэслэн бүтээн байгуулснаар Монголын төрийн төв тал нутгаас суурин хэрэм рүү шилжив.
Юань нэрийг тунхагласан нь: 1271 онд Их хаан зарлиг буулгаж, төрийн нэрийг эртний зурхайн судар "Үзэгдлийн ном" (И Жин)-ын утгыг бэлгэдэн "Их Юань" (Да Юань) хэмээн өөрчилжээ.
Өмнөд Сүн улсыг мөхөөсөн нь: 1279 оны Ямыний тэнгисийн тулаанаар Өмнөд Сүн улсыг бүрэн дарж, Хятадын түүхэнд 300 гаруй жил тархай байсан нутгийг түүхэнд анх удаа бүхэлд нь нэгтгэн захирсан харь угсааны анхны Их хаан болов.
4. Гадаад аян дайнууд ба Тэнгисийн цэрэг
Хубилай хаан зүүн болон зүүн өмнөд Азийн бүх улс орныг өөрийн хараат болгох өргөн хүрээтэй тэнгис, хуурай замын дайнуудыг хийжээ:
Япон руу хийсэн довтолгоо (1274, 1281): Түүхэнд урьд өмнө байгаагүй 4000 гаруй хөлөг онгоц, 140 мянга гаруй дайчин бүхий аварга тэнгисийн флотыг хөдөлгөсөн боловч Японы эрэг орчимд хоёр удаа дэгдсэн далайн хүчтэй хар шуурга ("Камиказэ" буюу бурхны салхи)-нд цохигдон флотын дийлэнх нь живж, довтолгоо амжилтгүй болжээ.
Вьетнам (Дайвьет) ба Чампа (1284–1288): Ширэнгэ ойн бартаа саад, халуун хумхаа өвчин, вьетнамчуудын партизаны тактикийн улмаас цэрэг нь ихээхэн хохирол хүлээсэн ч Вьетнам, Чампа улсууд Юань гүрэнд жил бүр алба төлж хараат харилцаа тогтоохоор эвлэсэн.
Ява арал (Индонези, 1293): Өмнөд тэнгисийн худалдааны зангилаа болсон Ява арал руу усан цэрэг илгээн түр байлдан дагуулж байв.
5. Соёл, эдийн засаг ба Пагва ламын дөрвөлжин бичиг
Хубилай хааны засаглалын үе бол Дорно ба Өрнөдийн худалдаа, соёл, шинжлэх ухааны солилцоо дээд цэгтээ хүрсэн "Pax Mongolica" буюу Монголын их амар амгалангийн үе байв.
Дөрвөлжин бичиг: Хубилай хааны зарлигаар Төвөдийн Саж урсгалын тэргүүн Пагва лам Лодойжалцан (1235–1280) төвөд үсэгт суурилан Монголын эзэнт гүрний олон хэлт ард түмний (монгол, хятад, төвөд, түрэг, санскрит) дуудлагыг нэг мөр тэмдэглэх чадвартай Дөрвөлжин үсэг (1269 он)-ийг зохион төрийн бичиг болгов.
Мөнгөний шинэчлэл: Дэлхийн түүхэнд анх удаа металл зоосыг бүрэн орлох найдвартай баталгаатай "Чао" хэмээх цаасан мөнгө-ийг эзэнт гүрний нийт нутаг дэвсгэрт төрийн чанга хяналт дор гүйлгээнд нэвтрүүлсэн.
Марко Поло ба Дэлхийн харилцаа: Венецийн худалдаачин Марко Поло Хубилай хааны ордонд 17 жил шадарлан ажиллаж, хааны элчээр томилогдон олон мужаар зорчсоноо хожим ном болгон бичсэн нь Европ дахинд Ази тивийн хөгжил дэвшлийг анхлан нээж өгсөн юм.
Хубилай хаан 1294 онд 78 насандаа таалал төгссөн бөгөөд түүний байгуулсан Юань гүрэн нь 1368 он хүртэл оршин тогтноод, Мин улсын бослогод шахагдсан сүүлчийн хаан Тогоонтөмөр Монгол тал нутаг руугаа ухарч ирснээр түүхийн шинэ эрин буюу "Умард Юань улс"-ын үе эхэлсэн билээ.