Эл хант улс

1. Эл хант улсын үүсэл ба байлдан дагуулал (1256–1335 он)

XIII зууны дунд үед Монголын эзэнт гүрний Их хаан Мөнхийн зарлигаар Чингис хааны ач Хүлэгү (1217–1265) Өрнөд Азийг төвшитгөх цэргийн ерөнхий командлагчаар томилогдон морджээ. Тэрээр:

• 1256 онд Уулын өвгөн буюу лалын хатуу үзэлт Исмаилитын (Ассасины) Аламут тэргүүтэй хүчирхэг бэхлэлтүүдийг буулган авч,

• 1258 онд Исламын ертөнцийн оюун санааны 500 гаруй жилийн төв байсан Багдад хотыг эзэлж, Аббасидын халифатын сүүлчийн халифыг цаазалснаар Монголын Эл хант улс (Илхаант улс)-ыг байгуулав.

"Эл хан" (Илхан) гэдэг нь Их хааны бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн, Их Монгол улсын эв нэгдэл бүхий "төлөөний хан, харьяат хан" гэсэн улс төрийн цол байв. Тус улсын хил нь баруун тийш Газар дундын тэнгис, Сирийн хилээс зүүн тийш Амударья мөрөн, хойшоо Кавказын нуруунаас урагшаа Персийн булан хүртэлх өнөөгийн Иран, Ирак, Азербайжан, Гүрж, Армен, Афганистан, Туркменистан, Туркийн нутгийг багтааж байв.

1259 онд Мөнх хаан нас барснаар Их хуралдайд оролцох, ах Хубилайн талд дэмжлэг үзүүлэхээр Хүлэгү цэргийнхээ ихэнх хүчийг аван зүүн тийш хөдөлжээ. Үлдэж байсан Найман аймгийн Хитбуха жанжны цөөн цэрэг 1260 онд Сирийн Айн Жалут хэмээх газарт Египетийн Мамлюкуудын их цэрэгт гэнэдэн цохигдсон байна. Үүнээс гадна умард хил дээр Зүчийн улсын Бэрх хан Кавказын бэлчээрийн маргаан болон шашны үзлээс үүдэн Хүлэгүгийн эсрэг дайтсанаар монголчууд баруун зүгт урагшлах давшилтаа зогсооход хүрсэн юм.

2. Төр, соёл, шашны шинэчлэл

Эл хаадын улс нь нүүдэлчдийн дайчин чадвар болон Персийн суурин соёлын захиргааг хослуулан хөгжүүлжээ:

• Газан хаан ба Исламын шашин (1295–1304): Газан хаан төрийн эрхэнд гарснаар Исламын шашныг албан ёсоор хүлээн авч, төрийн төв захиргааг түшмэл, санхүүгийн шинэ системд оруулжээ. Түүний үед их эрдэмтэн, сайд Рашид ад-Дин монгол хаадын ордны нууц архивт тулгуурлан дэлхийн анхны түүхийн нэвтэрхий толь болох "Судрын чуулган" (Жами ат-таварих)-ыг туурвижээ.

• Франк-Монголын холбоотон харилцаа: Аргун, Газан хаад Египетийн Мамлюкуудын эсрэг Ромын Пап, Францын хаан IV Филипп нартай холбоотон болохоор 1289, 1302 онд монгол бичгээр хааны тамга дарсан албан захидлууд илгээж байсан нь эдүгээ Францын үндэсний архив, Ватиканы архивт монгол төрт ёсны хосгүй дурсгал болон хадгалагдаж байна.

• Архитектур ба Шинжлэх ухаан: Хүлэгү хан Марага хотод одон орны оргилуур байгуулж, алдарт одон оронч Насир ад-Дин ат-Тусигаар удирдуулан сансрын нарийн тооцооллуудыг хийлгэж байв.

Өлзийт хаан (1304–1316) шинэ нийслэл Султания (Солтание) хотыг байгуулж, тухайн үеийн дэлхийн уран барилгын гайхамшиг болсон давхар бөмбөгөр оройт сүрлэг бунханг цогцлоосон нь одоо ч Иранд бүтэн хадгалагдан үлджээ.

1335 онд Абу Саид хаан өөд болсноор Хүлэгүгийн шууд алтан ургийн залгамж тасарч, тус улс Жалайр, Чобан, Сарбадар зэрэг бие даасан хэд хэдэн жижиг улсуудад хуваагдан задарсан билээ.

3. Эзэн Тулуй ба Төрийн их эх Сорхагтани бэхи

Их хааны отгон хүү Тулуй (1191–1232) нь монгол ёс заншлаар эцгийнхээ гал голомтыг сахигч "Отчигин" байв. Тэрээр 1227 онд Чингис хаан нас барснаас хойш 1229 онд ах Өгэдэй хааныг Их хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөх хүртэл хоёр жилийн турш эзэнт гүрний төрийг түр захирчээ. Тулуй нь Алтан улс болон Хорезмын аян дайнд цэргийн онцгой авьяас үзүүлсэн жанжин байв. 1232 онд Алтан улстай байлдах үеэр Өгэдэй хааны өвчнийг өөрийн биед шилжүүлэн усаар дамжуулан ууж амиа золиосолсон тухай "Монголын нууц товчоо"-нд төрийн төлөөх ах дүүгийн холч холбоо болгон тэмдэглэжээ.

Тулуйн их хатан Сорхагтани бэхи (1190–1252) нь Хэрэйдийн Тоорил ханы дүү Жаха Хамбугийн охин бөгөөд Монголын түүхэн дэх хамгийн аугаа төрийн зүтгэлтэн хатан байв:

• Дөрвөн хөвүүнийг өсгөсөн нь: Тэрээр бэлэвсрэн үлдсэний дараа өөрийн эрх мэдлийг бусдад алдалгүй, дөрвөн хүүгээ дэлхийн хэмжээний удирдагч болгон хүмүүжүүлжээ:

  1. Мөнх: Их Монгол Улсын 4 дэх Их хаан;

  2. Хубилай: Юань гүрнийг үндэслэгч, Их хаан;

  3. Хүлэгү: Эл хант улсыг үндэслэгч хаан;

  4. Аригбөх: Монголын уугуул гал голомтыг сахин Их хаанд өргөмжлөгдсөн удирдагч.

Сорхагтани бэхи нь шашин шүтлэгийн эрх чөлөөг дээдэлж, исламын шашинтнуудад медресе байгуулахад санхүүжилт өгч, бурхны болон даосын шашинтнуудыг ивээлдээ аван, татварын шинэчлэлийг эхлүүлж, ард иргэдийн амьжиргааг тэтгэх бодлого явуулсан. Сирийн түүхч Бар Эбрей: "Хэрэв ертөнцийн эмэгтэйчүүд дундаас дахин нэг ийм хатан төрсөн бол хүн төрөлхтний хувь заяа өөрөөр эргэх байсан" хэмээн түүний билэг оюуныг бишрэн тэмдэглэсэн билээ.

Хожим Монголын эзэнт гүрний бүх Их хаад, Алтан ургийн эрх баригчдын дийлэнх нь Сорхагтани бэхи, Тулуй хоёрын үр хойчсоос тодорсон түүхтэй.