Алтан Ордны улс ба Зүчи
1. Зүчийн хувь хишиг ба Зүчийн улсын эхлэл
1225 онд Хорезм улсыг эрхшээлдээ оруулсны дараа Чингис хаан Эрчис мөрний эхэнд Их хуралдай зарлан, байлдан дагуулсан өргөн уудам газар нутгаа дөрвөн хүүдээ хувь болгон таслан өгчээ:
Зүчид: Эрчис мөрнөөс өрнө зүгт "монгол морины туурай хүрэх бүх нутаг" буюу Кипчакийн тал, Хорезмын умард хэсэг;
Цагаадайд: Мавереннахр (Амударья, Сырдарья мөрний сав), Долоон мөрөн, Кашгар тэргүүтэй Дорнод Туркестан;
Өгэдэйд: Зүүнгар, Тарвагатай, Эмил голын сав газар;
Тулуйд: Гал голомт болох Монголын уугуул нутаг тус тус оногдов.
Чингис хааны ууган хөвгүүн Зүчи (1180–1227) цэргийн суут жанжин байсан бөгөөд 1207 онд "Ойн иргэд"-ийг байлдан дагуулж эзэнт гүрний хойд хилийг бэхжүүлсэн гавьяатай. Тэрээр Казахстаны тал нутаг, Сарысу голын хөндий (өнөөгийн Улытау муж, Жезказган орчим)-д өөрийн төв ордыг төвлөрүүлж байв. Зүчи 1227 оны эхээр ан ав хийж яваад нас барсан бөгөөд хожим түүнд зориулан барьсан сүрлэг бунхан өнөөдөр Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын нутагт түүхийн үнэт өв болон сүндэрлэж байна. 2020-оод оны эхээр Зүчи хааны бунхны шарилд хийсэн палеогеномикийн нарийн шинжилгээгээр Чингис хааны Боржигон алтан ургийн ген бодитоор нотлогдсон билээ.
2. Бат хаан ба Өрнөдийн их аян дайн (1236–1242 он)
Зүчийн улсыг түүний хүү Бат (1205–1255) ах Ордын хамт залгамжлан, өөрийн эзэмшлийг хуваан захирчээ: Ордын эзэмшлийг Цагаан Орд, харин Ижил мөрнөөс өрнө зүг дэх Батын захирсан нутгийг Хөх Орд (түүх бичлэгт Алтан Орд гэж алдаршсан) гэдэг. Оросын сурвалж бичигт "Алтан Орд" (Золотая Орда) гэдэг нэр анх 1560-аад оны "Казанийн түүх"-д тод тэмдэглэгдэн үлджээ.
Өгэдэй хааны зарлигаар 1235 оны Их хуралдайгаас Өрнөдийн их аян дайныг эхлүүлж, ерөнхий цэргийн захирагчаар Сүбээдэй баатар, удирдагчаар Бат хан томилогдон 130 мянган цэргийг хөдөлгөв:
1236 он: Ижил мөрний Булгарыг байлдан дагуулав;
1237–1238 он: Рязань, Москва, Коломна, Оросын их вангийн нийслэл Владимир тэргүүтэй 14 хотыг эзэлж, Сит голын тулаанд Оросын вангуудын нэгдсэн армийг бут цохив;
1240 оны 12 сар: Эртний Оросын улс төр, шашны гол төв Киев хотыг бүрэн эзэлжээ;
1241 он: Цэргээ гурван замаар Европ руу хөдөлгөж, Легницийн тулаанд Польш-Германы рыцариудыг, Шайо голын тулаанд Унгарын IV Бела хааны их цэргийг бут цохин, Адриатын тэнгис (Хорват, Далмац) хүрэв.
1241 оны сүүлчээр Өгэдэй хаан таалал төгссөн тул шинэ хааныг сонгох Их хуралдайд оролцох, суурьшсан шинэ нутаг дэвсгэрээ цэгцлэх үүднээс Бат хан их цэргээ татан буцааж, Ижил мөрний адагт төвлөрөн Сарай-Бату хотыг байгуулснаар бие даасан Алтан Ордны улсын үндэс тавигджээ.
3. Эзэнт гүрний дотоод зөрчил ба Бэрх хааны эргэлт
Бат хааны дараа дүү Бэрх (1257–1266) хан суув. Тэрээр исламын шашинд орсон анхны монгол хаан бөгөөд энэ нь өмнө зүгт Багдад хотыг эзэлж, Аббасидын халифатыг устгасан өөрийн хаяал дүү Хүлэгү (Ил Хаант улсыг үндэслэгч)-тэй зөрчилдөх шалтгаан болжээ.
Үүнээс гадна Кавказын өвөлжөө, Азербайжаны бэлчээр, худалдааны ашгийг хуваах маргаанаас үүдэн Бэрх хан Египетийн Мамлюкийн султанаттай дипломат холбоо байгуулж, 1262–1263 онд Терек голын тулаанд Хүлэгүгийн цэргийг ялсан нь Монголын их хаадын удмын хооронд гарсан анхны томоохон цуст иргэний дайн байв.
4. Эдийн засаг, хот байгуулалт ба Үнэн алдартны сүм
Алтан Ордны улс 250 гаруй жил оршин тогтнохдоо дэлхийн худалдаа, төрт ёсонд асар том хувь нэмэр оруулсан:
Хотуудын соёл: Сүүлийн үеийн археологийн судалгаагаар Алтан Ордны нутаг дэвсгэр дээр ус зайлуулах систем, халаалтын суваг, нийтийн халуун усны газар бүхий 150 гаруй цэцэглэн хөгжсөн хот байсныг илрүүлсэн. Сарай хот (Сарай-Бату, хожим байгуулагдсан Сарай-Бэрх) нь хүн амын тоо, худалдаагаараа тухайн үеийн Парисыг хэд дахин нугалсан Европын хамгийн том хотуудын нэг байв.
Төрийн бодлого ба сүм хийд: Монголын Их засаг хуулийн дагуу аливаа шашныг хавчин гадуурхахыг хориглодог байсан тул Оросын Үнэн алдартны (Ортодокс) сүм хийдийг алба татвараас бүрэн чөлөөлж, "Тархан халдашгүй эрхийн гэрэгэ (ярлык)" олгосон. Католик шашны загалмайтнуудын уулгалаас монгол хаадын хамгаалалт дор тусгаар үлдсэн Үнэн алдартны сүм, түүнийг түшсэн Москвагийн вант улс хүчирхэгжих үндэс нь энэ үед тавигдсан билээ.
5. Бутрал ба Мөхөл
Алтан Ордны хүчин чадал Узбек хан (1313–1341), Жанибек хан нарын үед дээд цэгтээ хүрсэн ч 1359 оноос хойш дотоод эрх мэдлийн хямрал ("Их самуун") эхэлж 20 жилийн дотор 25 хаан солигджээ.
Улмаар 1395 онд Доголон Төмөр Кипчакийн талд цөмрөн орж, Терек голын хөвөөнд Тохтамыш хааныг бут цохин, нийслэл Сарай зэрэг хотуудыг сүйтгэсэн нь Алтан Ордны эдийн засгийн худалдааны судсыг тасалсан үхлийн цохилт болсон юм. Үүний дараа улс гүрэн аажмаар задарч, XV зууны дунд үе гэхэд:
Казанийн ханлиг (1438)
Крымын ханлиг (1441)
Астраханийн ханлиг (1465)
Сибирийн ханлиг
Их Орд (төв үлдэгдэл) зэрэг бие даасан ханлигуудад салбарлажээ.
1480 онд Их Ордын Ахмед хааны цэрэг Москвагийн их ван III Иваны эсрэг хөдөлж, Угра голын их зогсолт-оор талууд байлдалгүй цэргээ татсанаар Оросын вант улсууд Монголын хараат байдлаас бүрэн гарч, улмаар 1502 онд Их Орд Крымд цохигдсоноор Алтан Ордны улс түүхийн тавцангаас эцэс болжээ.