Сяньби буюу Сүмбэ
Хүннүгийн нэгдсэн төр улс бутарсны дараа НТ II–III зуунд Төв Азийн тал нутагт Сяньби (Сүмбэ) улс тодрон гарч ирсэн билээ. Тэд нь Хүннү нартай угсаа гарал, ахуй соёлын гүн холбоотой, эртний Дунху буюу Дорнод ху-гийн салбар болох эртний монгол хэлт ард түмэн юм. Тэдний уугуул нутаг нь эхэндээ Их Хянганы нуруу, Ляо мөрний (Шар мөрөн бус, өнөөгийн Ляонин мужийн нутгаар урсах Ляохэ) сав газар, Манжуур, Өвөрмонголын нутаг байжээ.
Сяньби улсыг улс төрийн тавцанд гаргаж, нүүдэлчдийг дахин нэгтгэсэн суут удирдагч нь Таньшихуай (НТ 141–181) юм. Тэрээр 150-иад оны үед Сяньбийн олон аймгийг нэгтгэн, Умард Хүннүгийн үлдсэн газар нутгийг бүрэн эзэлж, хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Таньшихуай төр, засаг захиргаагаа Хүннүгийн уламжлалаар гурван бүсэд хувааж зохион байгуулсан:
Төвийн бүс: 10 гаруй аймаг;
Дорнод бүс: Их Хянганы нуруунаас Солонгосын хойг хүртэлх 20 гаруй аймаг;
Өрнөд бүс: Алтайн нуруу, Дунхуангаас баруун тийш Усуны хил хүртэлх 20 гаруй аймаг.
Эдгээр бүсийг "Их дарга" (түмтийн ноёд)-аар захируулж, өөрөө Орхон-Туулын бэлчир хавьд төвлөрөн төрийн хэргийг эрхэлж байв. Таньшихуай НТ 177 онд Хань улсын 30 мянган их цэргийг тал нутагтаа бүрэн бут ниргэж, эзэнт гүрнийхээ бие даасан байдлыг бататгасан байна.
Таньшихуайг нас барсны дараа Сяньбийн холбоо түр хугацаанд сарнисан боловч НТ III зууны эхээр удирдагч Кэбинын (НТ ?-235) гарч ирэн хүчийг нь дахин сэргээжээ. Кэбинын нь тухайн үеийн Хятадын тархай бутархай "Гурван улс"-ын нэг болох хүчирхэг Цао Вэй улстай эн зэрэгцэн харилцаж байв.
Тэрээр НТ 220-иод оны үед нүүдэлчдийн стратегийн гол хүч болох байлдааны агт морийг өмнө зүгийн суурин улсуудад худалдахыг хатуу хориглосон тангаргийн хууль гаргажээ. Зүүн аймгийн тэргүүн Сү Лин хэмээгч энэ цаазыг зөрчин Вэй улсад 1000 агт морь нууцаар худалдсаныг Кэбинын хатуу цээрлүүлж, Сү Линийг цаазаар аван харьяат ардыг нь шууд өөрийн мэдэлд хураасан түүхтэй. Үүний хариуд Вэй улс нүүдэлчдэд төмөр, зэвсэг худалдахыг хориглож байв. Гэвч Вэй улс цэргийн хүчээр Кэбинынг ялж чадахгүйгээ мэдээд, НТ 235 онд алуурч илгээн түүний амь насыг бүрэлгэснээр Сяньбийн нэгдсэн улс төрийн холбоо задран Тоба, Муюн, Юйвэнь, Дуань зэрэг бие даасан салбар овгуудад хуваагджээ.
Сяньбичуудын аж ахуй, нийгмийн онцлог:
Аж ахуй: Нүүдлийн сонгодог мал аж ахуйгаас гадна ан гөрөө эрхэлж байв. Таньшихуайн үед малын тоо толгой эрс өссөн тул хүнсний нэмэлт эх үүсвэр болгон Улхуй гол (Өвөрмонголын зүүн хэсэг)-ын загас агнуурыг олзны япон (ва) хүмүүсээр эрхлүүлж байсан гэх сурвалжийн өвөрмөц тэмдэглэл бий.
Төрийн бүтэц: Овгийн язгууртнуудын зөвлөлөөр их хэргээ шийддэг байсан бөгөөд эрчүүд нь байнгын бэлтгэлтэй цэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.
Шүтлэг, соёл: Бөө мөргөл, тэнгэр болон өвөг дээдсээ шүтдэг, уул ус тахих ёслолыг хавар, намрын улиралд ихэд үйлддэг байжээ. Модон дээр хэрчлээс сийлэн гэрээ хэлцэл, алба татвараа тэмдэглэдэг соёлтой байв.
Хожим Сяньбийн салбар болох Тоба нар өмнө зүг давшин Умард Вэй (НТ 386–534) улсыг байгуулж, Умард Хятадыг бүхэлд нь нэгтгэн захирч байсан нь Төв Азийн нүүдэлчдийн соёл, төрт ёс өмнөд хөршийн хөгжилд асар хүчтэй нөлөөлснийг гэрчилдэг.