Хүннү
НТӨ 209 онд Хүннүгийн эзэнт гүрний үндсийг Түмэн тавьж, улмаар түүний хүү Модун (НТӨ 209–174) төрийн эргэлт хийн шаньюй орыг залгамжилжээ. Шаньюй хэмээх цолыг хятад сурвалжид "өргөн уудам, аугаа" хэмээн тэмдэглэсэн байдаг ч хэл шинжлэлийн хувьд монгол хэлний "сайн" (баялаг, дээд) гэдэг үгийн эртний язгуур байх магадлалтай гэж үздэг. Модун шаньюй Төв Азийн нүүдэлчдийн нийгэм, цэрэг, засаг захиргааны цогц шинэчлэл хийж, аравт, зуут, мянгат, түмтийн тогтолцоонд суурилсан хүчирхэг армийг түүхэнд анх удаа зохион байгуулжээ.
Модун шаньюй эзэнт гүрнийхээ нутаг дэвсгэрийг засаг захиргааны гурван том бүсэд хувааж байв:
Төв хэсэг: Шаньюй өөрийн ордоос шууд захирдаг;
Зүүн жигүүр: Зүүн сэцэн ван, Зүүн гули вангаар толгойлуулах;
Баруун жигүүр: Баруун сэцэн ван, Баруун гули вангаар толгойлуулах.
Эдгээр дөрвөн ван нь "дөрвөн эвэртэн ван" хэмээгдэх хамгийн том захиргааны нэгж бөгөөд тус бүр түм гаруй морин цэрэг бүхий бие даасан хүчирхэг хүчийг захирдаг байв. Хүннү гүрэн 1.5–2 сая орчим хүн амтай байсан гэж тооцоолдог бөгөөд төрийн тогтолцоо нь 24 аймаг, тэдгээрийн язгууртнуудын холбоон дээр тогтож байжээ. Төрийн хэргийг Их болон Бага хуралдайгаар хэлэлцдэг байсан ба жил бүрийн 1, 5, 9 дүгээр сард нийслэл Луут хотноо цуглан, шаньюйд зөвлөх, татвар, хууль, дайн энхийн асуудлаа шийдвэрлэдэг байв.
Төрийн хууль цааз нь нүүдэлчдийн аюулгүй байдал, хэв журмыг хатуу чанд сахиулж байсан бөгөөд ир үзүүртэй зүйлийг хүнд өгөхдөө ишээр нь өгөх, газар нутгаа зарах буюу дайсанд найр тавихыг хатуу хориглож байжээ. Модун шаньюй: "Газар бол төрийн үндэс мөн" хэмээн тунхагласан нь нүүдэлчдийн төрт ёсны үнэт өв болсон билээ.
НТӨ 200 онд Модун шаньюй Хань улсын үүсгэн байгуулагч Лю Бан хааны их цэргийг Байден ууланд бүслэн буулган авчээ. Үүний үр дүнд НТӨ 198 онд Хүннү болон Хань улсын хооронд түүхэн "Энх ургийн гэрээ" байгуулагдаж, хилийн шугамыг Цагаан хэрмээр тогтоон, анхны өнгөт газрын зургийг үйлдсэн гэдэг. Энэхүү гэрээгээр Хань улс 50 гаруй жилийн турш Хүннүд торго, тариа, алтаар алба төлж байв. Мөн дотооддоо татвар ногдуулах, хүн малын тооллого явуулах системтэй байсан бөгөөд Булган аймгийн нутаг болон бусад газраас олдсон бичгийн хэрэглэлүүд нь тэдний төрийн хэрэг хөтлөлт өндөр түвшинд байсныг нотолдог.
2020 онд Архангай аймгийн Өлзийт сумын нутаг дахь Хүрэмтийн хөндийгөөс Хүннүгийн зуны нийслэл Луут хот (Лунчэн)-ын туурийг илрүүлсэн нь дэлхийн археологийн томоохон сенсаац болсон. Тэндээс олдсон "Тэнгэрийн хүү Шаньюй" хэмээх бичээст ваарнууд нь эзэнт гүрний төв захиргаа Орхон-Тамирын бэлчирт төвлөрч байсныг хөдөлбөргүй нотолсон юм. Хүннү нар өглөө мандах наранд, үдэш тэргэл саранд мөргөж, бөө мөргөл, тэнгэр шүтлэгтэй байсан бөгөөд өнөөгийн монголчуудын эрийн гурван наадмын эх үндэс нь энэ үед төлөвшжээ.
НТӨ I зуунд Хүннү улс дотоод эрх мэдлийн төлөөх зөрчлөөр өмнөд, умард болон хуваагджээ. Улмаар НТ I–II зуунд Умард Хүннү нар тархан бутарч, нэг хэсэг нь нутагтаа үлдэж Сяньбийн бүрэлдэхүүнд орсон бол өөр нэг хэсэг нь өрнө зүг нүүдэллэсэн байна. Эдгээр нүүдэлчид цааш явсаар НТ IV–V зуунд Дунай, Унгарын тал нутагт төвлөрөн, Аттила хааны удирдлага дор Баруун ба Дорнод Ромын эзэнт гүрнийг чичрүүлсэн Гуннугийн (Huns) эзэнт гүрнийг байгуулсан нь "Ард түмнүүдийн их нүүдэл"-ийн гол хөдөлгөгч хүч болсон билээ.
Монгол нутаг дахь Төв аймгийн Ноён уул, Архангай аймгийн Гол мод-1, Гол мод-2 зэрэг газруудын язгууртны бунхант булшнуудаас олдсон эсгий ширдэг, сийлбэрт тэргүүд, Грек-Ромын шүтээн дүрслэлтэй гоёл, нэг эвэрт домогт амьтны дүрс, торгон эдлэлүүд нь тухайн үеийн гар урлал, олон улсын худалдааны өндөр түвшнийг харуулдаг. Мөн Өвөрмонголын Далан хар уулнаас олдсон Хүннүгийн шаньюйн алтан шонхорт титэм нь Монголын төрт ёсны бэлгэдэл олон зуун дамжин хадгалагдсаны илэрхийлэл юм.
Цагаан хэрмийн хувьд Цинь Шихуанди НТӨ 220–206 оны хооронд өмнөх мужуудын хэрмийг нэгтгэн уртасгасан бөгөөд гол зорилго нь Хүннүгийн хөдөлгөөнт морин цэргийн гэнэтийн довтолгооноос суурин соёл иргэншлээ хамгаалах явдал байв. Өнөөгийн бидний мэдэх тоосгон хийцтэй хэрмийн ихэнх хэсэг нь хожим Мин улсын (1368–1644) үед шинэчлэгдэн баригдсан байдаг билээ.