Жужан буюу Нирун
НТ IV–VI зуунд (ойролцоогоор 330–555 он) Монголын өндөрлөгт төвлөрөн оршсон хүчирхэг нүүдэлчдийн төр улс нь Жужан буюу Нирун улс юм. Тэд Сяньбийн шууд залгамжлагч бөгөөд монгол хэлтэн ард түмэн байв.
НТ 402 онд Шэлүнь өөрийгөө “Цюдоудай хаган” буюу Каган хэмээн өргөмжилснөөр Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхэнд удирдагчаа "Шаньюй" бус, анх удаа "Хаган (Хаан)" хэмээн дуудах төрт ёсны цоо шинэ уламжлалыг эхлүүлжээ. Мөн хатныг "Хатун (Хатан)" гэх болсон нь эндээс эхтэй. Түүхийн хугацаанд тус улсад 20 гаруй хаан залгамжилсан бөгөөд эхний үед эцгээс хүүд, ахмад үедээ шилжүүлдэг ёстой байсан боловч 414 онд хаан суусан Датан (Татар) төрийн эргэлт хийн эрхийг булааж байсан удаатай.
Засаглал, хууль цааз ба нийгэм
Шэлүнь хаан засаг захиргаа, цэргийн бүтцийг эрс шинэчилж, аравт, зуут, мянгатын тогтолцоог хатуу журамлан тогтоожээ:
Мянган хүнийг нэг цэрэг (хороо) болгон хувааж, түүнийг "жанжин" захирах ба 100 хүнийг "тугийн дарга" удирдах болсон.
Цэргийн хууль нь онцгой хатуу чанга байв: байлдаанд ухарсан цэрэг, жанжныг толгойг нь шийдмээр цохин алдаг, түрүүлж тулалдаанд орсон хүнийг олзоор урамшуулдаг журамтай байжээ. Язгууртныг цаазлахдаа цусыг нь гаргахгүйгээр бүтээж алах нүүдэлчдийн уламжлалт заншил үйлчилж байв.
Төрийн бүтэц боловсронгуй болж, их жанжин, төрийн сайд, төрийн багш, бичгийн түшмэд бүхий аппаратыг ажиллуулан, Хангай нурууны бүсэд төрийн төвөө байршуулж байв.
Цэргийн шинэчлэл ба хуягт морин цэрэг
Нирунчууд морин цэргийн тактикт эргэлт хийж, төмөр дөрөө болон хүн, морины бүтэн хуягийг (катафрактын хэв маяг) өргөнөөр ашиглаж эхэлжээ.
402 онд Тоба Вэй улс Нирунтай байлдахдаа тэднээс хуягласан 2000 гаруй агт морийг олзолсон тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн.
Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутаг дахь Цамбагарав уулын хадны зургуудад дайчин эр болон түүний хүлэг морийг хуягласан байдал дүрслэгдсэн нь үүнийг баталдаг. Тэдний харьяанд байсан түрэг аймгууд (Ашина овог) Алтайн нуруунд төмөр хайлуулан, Нируны төрд төмөр, зэвсгээр алба өргөдөг дархчууд байв.
Соёл ба шашин
Нирунчууд нүүдэлчдийн эзэнт гүрнүүдээс анх удаа Бурханы шашныг албан ёсоор дээдэлсэн төрийн бодлого явуулсан улс юм.
V зууны дундуур (438–489 оны орчимд) Шинжааны бүсээс эрдэм чадалтай буддын лам нарыг залж, төрийн багшаар өргөмжлөн 3000 гаруй өрхөд ном сургаал түгээж байжээ.
Тэд модон сийлбэр, бичгийн хэрэглэл ашигладаг, Брахми болон эртний бичгийн соёлтой харилцаж байсан нь сүүлийн үеийн олдворуудаас харагддаг.
Уналт ба дэлхийн түүхэн дэх Аварын мөр
НТ 552 онд Нируны харьяат байсан Түрэгийн Буман тэргүүтэй аймаг бослого гарган Нируны Анагуй хааныг цохиж, улмаар 555 онд Нирун улс Төв Азийн тавцангаас бүрэн унажээ.
Энэ үед цохигдсон Нируны нэгэн хүчирхэг хэсэг нь урагш бус, баруун тийш дүрвэн зугтсан байна. Сүүлийн үеийн палеогеномикийн (эртний ДНХ) шинжилгээгээр тэд богино хугацаанд Дорнод ба Төв Европын нутагт хүрч, Аварын хаант улс (Avar Khaganate)-ыг байгуулан, төмөр дөрөө болон хуягт морин цэргийн тактикаараа Византийн эзэнт гүрэн болон Европын франк, славян түмнийг сандаргаж байсныг эцэслэн баталсан билээ.