Монголын Өвөр нутаг Манжид эзлэгдсэн түүх. 1616-1626 он.
1. Нурхач баатар мандан гарч, Манж бичиг зохиогдсон нь (1583–1616 он)
Зүрчидийн Хэсихэ овгийн аймгийн тэргүүн Нурхач (1559–1626) нь 1582 онд Мин улсын дэмжлэгтэй Никан Вайлан ноёны гарт эцэг Тагши, өвөг эцэг Гиочанга нарыг амь үрэгдсэний дараа өвөг дээдсийнхээ үлдээсэн 13 хуяг дуулгаар зэвсэглэсэн цөөн дайчдыг дагуулан босжээ. Тэрээр 1583–1587 оны хооронд өшөөтөн Никан Вайланыг устгаж, ойр орчмын Киян овгуудыг хурааж эхлэв.
1593 онд түүний хүчирхэгжилтээс болгоомжилсон Монголын Хорчин болон Зүрчидийн Ехэ тэргүүтэй 9 аймгийн 30 мянган цэрэг нэгдэн Гүрэ хэмээх газар довтолсон боловч Нурхач цөөн хүчээр тэднийг уран мэхээр отолтод оруулж бут цохив. Энэ тулаанаас эхлэн Хорчины Мангус, Мянган зэрэг ноёд Нурхачийн хүчийг хүлээн зөвшөөрч, эв найрамдлын харилцаа тогтоох болжээ.
Манж бичиг зохиогдсон нь (1599 он): Нурхач төрийн засаглалаа бэхжүүлэхийн тулд өөрийн эрдэмтэн түшмэл Эрдэнэ багш, Дахай заргач нарт зарлиг буулган, өргөн дэлгэр хэрэглэгдэж байсан Монгол бичигт дуудлагын цэг, дусал нэмэн боловсруулж Шинэ Манж бичиг-ийг зохиолгосон нь манж үндэстний соёлын суурь болсон юм.
Найман хошууны тогтолцоо: 1601–1615 оны хооронд ард иргэд, цэрэг эрсийг шар, цагаан, хөх, улаан дөрвөн өнгийн туг, тэдгээрийн хөвөөт хувилбар бүхий цэрэг-захиргааны чанд зохион байгуулалттай "Найман хошуу" (Jakūn Gūsa)-ны системд оруулжээ.
1616 онд Нурхач бүх Зүрчидийг эрхшээлдээ оруулж, Мүгдэн (Шэньян)-ий орчим өөрийгөө хаанд өргөмжлөн Хожуу Алтан улс (Манжаар: Amba Aisin gurun)-ыг тунхаглав.
2. Мин улсыг дайлсан нь ба Ургийн холбооны дипломат бодлого
Нурхач Мин улсыг түлхэн унагаж, газар нутгийг нь эзлэхийн тулд ар тал болох Монгол аймгуудыг өөртөө татах нарийн төлөвлөгөө боловсруулжээ:
Дипломат хурим ба ургийн холбоо: Монголтой шууд байлдахаас зайлсхийж, харилцан охид бэр солилцох "Ургийн аргамжаа"-г гол шугам болгосон байна. Тэрээр 1612 онд Хорчины Мянган тайжийн охиныг хатан болгон буулгаж, 1614 онд өөрийн хүү Дээд эрдэмт (Абахай)-д Хорчины Мангусын охин Жэржэрийг (хожмын Элбэрэлт их хатан), 1615 онд өөрөө Хонгор ноёны охиныг авчээ. Үүний сацуу өөрийн охид, дүү нарын охидыг Монголын залуу тайж нарт өгч "Эфү" (Хүргэн) цол олгон талдаа татсан байна.
Сархугийн тулаан (1619 он): Мин улс Манжийг дарахаар 100 мянган их цэрэг хөдөлгөсөн ч Сархугийн ууланд Нурхачийн морин цэрэгт хэсэг хэсгээрээ бүслэгдэн бүрэн сүйрэв. Үүний үр дүнд Ляодунгийн хойг, Шэньян, Ляоян хотууд Манжийн гарт шилжжээ.
3. Лигдэн хаан ба Нурхачийн тэмцэл (1619–1625 он)
Монголын сүүлчийн их хаан Лигдэн (1604–1634 онд хаан суусан) Чингис хааны угсааны дөчин түмэн Монголыг нэгтгэхийг хичээж байв. Гэвч түүний эрх мэдлээ төвлөрүүлэх гэсэн хатуу ширүүн бодлого, Хорчин, Жарууд зэрэг зүүн монгол аймгуудад хүч хэрэглэсэн явдал нь ноёдын дургүйцлийг төрүүлэв.
Холбоотны гэрээний зөрчил: Мин улс өөрийн хилээ хамгаалахын тулд Лигдэн хаанд жил бүр хэдэн түмэн лан цагаан мөнгө өгөх холбоотны гэрээ байгуулжээ. Нурхач Лигдэн хаанд "Хоёулаа нэгэн хэл яриа өөр ч ахуй амьдрал ойр нүүдэлчин түмэн тул нийтийн дайсан Мин улсыг хамтран цохиё" хэмээн санал тавьсан боловч Лигдэн хаан өөрийгөө "Дөчин түмэн Монголын суут Чингис хаан, чи болбаас усны гурван түмэн Зүрчидийн жижиг эзэн" хэмээн ихэрхэн няцааж, элчийг нь цаазалснаар хоёр улс илт дайсагнав.
Монгол ноёдын дүрвэлт: Лигдэн хааны дарамтаас эмээсэн Өвөр Халхын Таван отог (Баяагуд, Жарууд гэх мэт) болон Хорчин аймгийн ноёд ард олноо дагуулан Нурхачийн талд хошууран дагаар орж эхэлжээ. 1624 онд Хорчины Уба тайж албан ёсоор Хожуу Алтан улстай найрамдлын гэрээ байгуулав.
1625 оны Зүрх хотын тулаан: Лигдэн хаан урвасан Хорчин аймгийг гэсгээхээр цэрэглэн очиж Зүрх хотод Уба тайжийг бүсэлсэн боловч Нурхач өөрийн хүү Абахай, Мангултай нарт 5000 шилдэг цэрэг өгч туслуулснаар Лигдэн хаан цэргээ татан ухарчээ. Энэ нь Манжийн цэрэг Монголын нутагт цөмрөн Лигдэн хааныг сөрсөн анхны шийдвэрлэх цэрэг-стратегийн шахалт байв.
4. Нурхачийн сүүлчийн аян дайн ба Төгсгөл (1626 он)
1626 оны хавар Нурхач Цахарын холбоотон байсан Жарууд, Баарин, Найман, Аохан зэрэг аймгуудыг найман замын цэргээр дайран эзэлж, Өвөр Монголын зүүн хэсгийг Лигдэн хааны нөлөөнөөс бүрмөсөн салгаж чаджээ.
Улмаар Бээжин рүү давшихаар Мин улсын Нинюань цайзыг бүсэлсэн боловч Мингийн эх оронч жанжин Юань Чунхуан цайзын ханан дээр суурилуулсан Европын хүнд их буунуудаар галлаж Манжийн цэрэгт хүнд хохирол учруулав. Энэ тулаанд Нурхач хүнд шархдаж, 1626 оны 9 дүгээр сард 68 насандаа таалал төгсчээ.
Түүний байгуулсан цэрэг-улс төрийн бат бэх суурь, монгол аймгуудтай ургийн холбоогоор холбогдсон бодлого нь түүний хүү Дээд эрдэмт (Абахай)-д өвлөгдөж, Лигдэн хааныг 1634 онд Хөхнуурт ухран нас барсны дараа 1636 онд Өвөр Монголыг Манжийн бүрэлдэхүүнд бүрэн нэгтгэн Их Чин гүрнийг тунхаглах түүхэн зам мөрийг засч өгсөн билээ.