Монгол орон Манжийн эрхшээлийн үед
1. Шашны сэргэн мандалт ба Эрдэнэ зуу хийдийн үндэс
XVI зууны хоёрдугаар хагаст Монголын бутралыг зогсоож, улс төрийн эв нэгдлийг шашны тугийн дор сэргээх оролдлого эрчимтэй өрнөв. 1578 онд Түмэдийн Алтан хан III Далай ламыг залж Бурханы шашны Гэлүгба (Шарын) урсгалыг төрийн хэмжээнд дэлгэрүүлснээр тал нутаг даяар сүм хийд босгох үйлс эхэлжээ.
Үүний нөлөөгөөр 1585–1586 онд Халхын Абтай сайн хан эртний Их Монгол Улсын нийслэл Хархорум хотын туурин дээр Эрдэнэ зуу хийд-ийг үүсгэн байгуулав. Энэ нь Халх Монголын оюун санаа, шашин-улс төрийн төв болж, олон жил дайн самуунд нэрвэгдсэн ард түмнийг эв нэгдэлтэй байлгах хамгийн гол үзэл санааны бамбай болсон юм. Хожим 1639 онд Ширээт цагаан нуурт Абтай сайн ханы ач Занабазарыг Анхдугаар Богд Жавзандамба хутагтаар залснаар Халх Монголын бие даасан шашны тусгаар төв бүрэлдэн тогтжээ.
2. Чин гүрний мандалт ба Монголчуудыг шат дараалан эзэлсэн нь
Зүрчидийн удирдагч Нурхач 1616 онд Хожуу Алтан улсыг тунхаглан гарч ирэв. Түүний хүү Дээд эрдэмт (Абахай) хаан 1636 онд Монголын сүүлчийн их хаан Лигдэнийг нас барсны дараа Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 ноёдыг Мүгдэнд чуулуулан, төрийн нэрийг "Дайчин гүрэн" (Их Чин улс) хэмээн өөрчилж, өөрийгөө Монголын их хаанд өргөмжилжээ.
Манж гүрэн Монгол туургатныг нэг дор биш, дотоодын зөрчлийг нь ашиглан шат дараатайгаар эрхшээлдээ оруулсан:
Өвөр Монгол (1636 он): Лигдэн хааны шахалт, ганцаардлын улмаас ноёд нь Манжтай эртнээс ураг барилдан дагаар орсон.
Халх Монгол (1691 он): Халхын дотоод хямралаас үүдэн Зүүнгарын Галдан бошигт хаан Халхад цөмрөн ороход амь гарахын эрхэнд Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн Занабазар нар Долоннуурын чуулганаар Манжид дагаар орсон.
Ойрад Зүүнгар (1755–1758 он): Галданцэрэн хааны дараах дотоодын самуунд цохигдсон Зүүнгарыг Манжийн их цэрэг эзлэн, хүйс тэмтрэх цуст яргалал үйлдсэнээр бүх Монгол Манжийн хараат болжээ.
3. Манжийн ноёрхлын үеийн засаг захиргаа, алба гувчуур
Манжийн төр Монгол дахь засаглалаа чангатгахын тулд цэрэг-захиргааны чанд тогтолцоог хэрэгжүүлсэн:
Хошуу-сумын бүтэц: Монголын уламжлалт том аймаг, отгуудыг жижиглэн хувааж, Халхад 4 аймаг (Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан, Сайн ноён хан), нийт 86 хошуу байгуулав. Хошууны захирагч Засаг ноён зөвхөн Манжийн хуулиар хязгаарлагдаж, 3 жил тутам чуулган хийдэг болов.
Их Шавь: Манжийн хааны зарлигаар Богд Жавзандамба хутагтын шавь нарыг тусгайлан Эрдэнэ Шанзудбын яаманд хамааруулж, улсын цэрэг, өртөөний албанаас чөлөөлөн тусгай өргөл өргүүлдэг байв.
Түмэн зүйлийн алба татвар: Ард олны нуруун дээр хамгийн хүнд туссан зүйл нь:
Цэргийн алба: Манжийн дотоод бослого (Хөх нуур, Төвөд, Хятадын бослого)-ыг монгол цэргээр даруулах;
Өртөө харуулын алба: Хил дагуу болон хотуудын хооронд өөрийн зардлаар байнгын морь уналга, хүнс хариуцах;
Хааны сүрэг бэлчээрлүүлэх алба.
XIX зууны сүүлчээс Манжийн төрийн хяналт суларч, хятадын "Данжаад" буюу мөнгө хүүлэгч пүүсүүд (Да шэн куй гэх мэт) Монголын зах зээлд өндөр хүүтэй худалдаа дэлгэрүүлснээр монголчууд төлж баршгүй өрөнд унаж, эдийн засгийн хувьд гүн сүйрэлд орсон юм.
4. Тусгаар тогтнолын тэмцэл ба 1755–1758 оны бослого
Манжийн эсрэг эх оронч үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн тасралтгүй өрнөж байв. 1755–1758 онд:
Ойрадын Амарсанаа,
Халхын Хотогойдын шадар ван Чингүнжав,
Өвөр Монголын Хорчины Сэвдэнбалжир нар нэгдэн Манжийн эсрэг бүх нийтийн зэвсэгт бослого гаргажээ.
Хэдийгээр харилцаа холбоо тасарсан, урван тэрслэгчдийн хорлолоос болж бослого цус урсан дарагдсан боловч энэ нь Монгол үндэстний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын үнэт үзэл санаа амьд байгааг дэлхий дахинд нотолсон баатарлаг тэмцэл байв.
5. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал — Төгсгөл ба Сэргэлт
XX зууны эхээр Манж Чин улс "Шинэ засгийн бодлого" зарлан, Монголын онгон дагшин бэлчээрийг тариалангийн талбай болгох, хятад иргэдийг олноор нүүлгэн суурьшуулах бодлого явуулсан нь монголчуудын тэсвэрийг барав.
1911 онд Их Хүрээнд сууж байсан Сандо амбан (Монгол найман хошууны гаралтай төрийн түшмэл)-ы харгис бодлогыг эсэргүүцэн, Халхын дөрвөн аймгийн ноёд, хутагт нар нэгдэн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг эхлүүлэв. 1911 оны 12 дугаар сарын 4–5-ны өдрүүдэд ноёд хутагт нар Сандо амбанд тулган шаардах бичиг өгч, Монгол нутгаас нэн даруй зайлан одохыг шаардсанаар түүнийг Оросын консулын хамгаалалт дор Хиагтаар дамжуулан үлдэн хөөв.
Улмаар 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр (өвлийн дунд сарын шинийн есөн) Хүрээнд Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээн тунхаглаж, VIII Богд Жавзандамба хутагтыг Монгол Улсын Шашин төрийг хослон баригч Нарангэрэлт Түмэннаст хаанд өргөмжлөн, төрийн 5 яамыг байгуулснаар Манжийн 220 гаруй жилийн дарлал эцэс болж, орчин үеийн Монгол Улсын төрт ёсны цоо шинэ хуудас нээгдсэн түүхтэй.