Монголын нууц товчооны түүх
1. Дэлхийн соёлын өв — Монголын нууц товчоо
"Монголын нууц товчоо" (МНТ) бол эртний нүүдэлчдийн төрт ёс, түүх, уран зохиол, хэл шинжлэл, зан заншил, гүн ухааны хамгийн аугаа их нэвтэрхий толь, Монгол үндэстний бичиг соёлын ноён оргил бүтээл юм.
Уг зохиолын төгсгөлийн 282 дугаар зүйлд:
"Их хуралдай хурж, хулгана жил хуран сард Хэрлэний Хөдөө аралын Долоон болдог, Шилхинцэг хоёрын завсар ордо бууж бүхүй цагт бичиж төгсгэв"
хэмээн тэмдэглэснээс үзэхэд 1240 оны 7 дугаар сард (Өгөөдэй хааны хаанчлалын үед) өнөөгийн Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Хэрлэнгийн Хөдөө аралд бичиж дуусгажээ. Уг зохиолыг анхлан Чингис хааны бичгийн шадар түшмэл, төрийн их заргач Шихихутуг тэргүүтэй Их хааны дэргэдэх бичгийн мэргэд эмхэтгэн зохиосон хэмээн судлаачид үздэг.
2. Нууцлаг хувь заяа ба Дэлхий дахинд нээгдсэн нь
Их хаадын алтан ургийн түүхийг өгүүлсэн тул энэхүү судрыг хааны ордны нандин санд тусгайлан нууцалж, олон нийтэд дэлгэдэггүй байв. 1368 онд Юань гүрэн мөхсөний дараа Мин улсын эрх баригчид хааны ордны номын сангаас уг монгол бичгийн эхийг олжээ.
Мин гүрний төр гадаад хэлний түшмэд, тагнуулчдад зориулан монгол хэл заах сурах бичиг бэлтгэхдээ 1382–1389 оны хооронд "Монголын нууц товчоо"-ны монгол үгсийг дуудлагаар нь хятад ханз үсгээр авиачлан галиглаж (Юань чао би ши нэрээр), үг бүрийн дор хятад хадмал орчуулга, бүлэг бүрийн ард товч утгыг хавсарган 12 дэвтэр (15 дэвтэр ч бий) модон барын ном болгон хэвлэсэн байна. Улмаар цаг хугацааны эрхээр Монгол бичгээрх анхны эх судар гээгдэн үрэгдэж, зөвхөн ханз галигаар буулгасан эх л хорвоо дээр хадгалагдан үлджээ.
XIX зууны дундуур Бээжин дэх Оросын шашны төлөөлөгчийн газрын тэргүүн, нэрт хятад судлаач Архимандрит Палладий (П.И.Кафаров) уг ховор модон барын эхийг олж илрүүлэн, анх орос хэлнээ орчуулан шинжлэх ухааны эргэлтэд оруулснаар дэлхийн монгол судлалын алтан үе эхэлсэн түүхтэй.
3. Эх нутагтаа эргэн амилсан нь
Цэнд гүний хөрвүүлэг (1917 он): Богд хаант Монгол Улсын үед Баргын бичгийн хүн, Гадаад яамны түшмэл Байшинтэй овогт Цэнд гүн хятад эрдэмтэн Е Дэхуйн барласан эхийг үндэслэн, ханз галигаас нь язгуур Монгол бичигт анхлан эргүүлэн буулгаж, монгол хэлнээ орчуулжээ.
Ц.Дамдинсүрэнгийн гавьяа (1941, 1947 он): Их эрдэмтэн, академич Цэндийн Дамдинсүрэн ЗХУ-ын Ленинград (Санкт-Петербург) хотноо хадгалагдаж байсан хуулбар эхүүдийг Цэнд гүний хөрвүүлэгтэй тулган нягталж, дэлхийн II дайны хүнд жилүүдэд уран сайхны өндөр түвшинд, монгол хүний сэтгэл зүрхэнд хоногшихоор орчин цагийн монгол хэлнээ яруу сайхан буулгасан юм. Уг орчуулга 1947 онд хуучин монгол бичгээр, 1957 онд кирилл бичгээр хэвлэгдэн нийтийн хүртээл болсон билээ.
Хожим "Монголын нууц товчоо" нь англи (Артур Уэйли, Игорь де Рахевильц), герман (Эрих Хэниш), франц (Поль Пеллио), орос (С.А.Козин), япон, унгар, польш зэрэг дэлхийн 40 гаруй хэлнээ бүрэн болон хэсэгчлэн орчуулагдсан.
4. Утга зохиол, түүхийн давтагдашгүй үнэ цэн
"Монголын нууц товчоо" нь дан ганц түүхийн баримт бус, нүүдэлчдийн яруу тансаг үгийн урлагийн дээд бүтээл юм:
Шүлэглэсэн хэлбэр: Зохиолын гуравны нэгээс илүү хувь нь толгой холбосон яруу шүлэг, цэцэн мэргэн сургаал, ардын дуу, баатарлаг туульсын хэлбэрээр бичигдсэн.
Үнэн бодитой дүрслэл: Энэхүү зохиол нь Чингис хааныг бурханчлан магтахаас илүүтэй, хүнийх нь хувьд амссан зовлон зүдгүүр, айдас, алдаа оноо, хатуужил, нөхөрлөл, баатарлаг чанарыг нэг ч зусардалгүй, үнэн бодитоор тусгаснаараа дэлхийн намтар түүхийн хосгүй сод дурсгалд тооцогддог.
Алдарт монголч эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов: "Хүн төрөлхтний түүхэнд нүүдэлчин ямар ч ард түмэн монголчууд шиг өөрсдийн түүх, сэтгэлгээний дотоод ертөнцийг ийм өндөр ур чадвараар уран сайхны түвшинд мөнхөлж үлдээж чадаагүй юм" хэмээн өндрөөр үнэлсэн байдаг.
5. Төрийн эрхэм дээд шүтээн
2004 оны 2 дугаар сарын 18-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч:
Монгол үндэстний үнэт өв, түүх соёл, сэтгэлгээний баталгаа болсон "Монголын нууц товчоо"-г төрт ёс, айл өрхийн шүтээн болгон айл өрх бүр өргөө гэрийнхээ хойморт нандигнан залах;
Ерөнхий боловсролын болон их, дээд сургуулиудад судлах ажлыг бодлогоор дэмжих;
Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор (2006 он) шижир алт, цалин цагаан мөнгө, эрдэнийн чулуу шигтгэн урласан "Хосгүй нэг хувь Монголын нууц товчоо"-г Төрийн хүндэтгэлийн өргөөний хойморт төрийн их шүтээн болгон залж, үе үеийн төр, түмний бахархал болгон мөнхжүүлсэн билээ.