Чингис хаан ба Бөртэ үжинээс төрсөн охид
1. Хаант төрийн "Алтан аргамжаа" ба охидын дипломат бодлого
Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахдаа өөрийн охид болон ураг холбосон хатдыг төрийн хамгийн чухал тулгуур, гадаад дотоод бодлогын гол түшиц буюу "Алтан аргамжаа" болгон ашигласан юм. Тэрээр эзлэгдсэн болон дагаар орсон аймгуудын язгууртан охидыг өөрийн хөвгүүдэд хатан болгон буулгаж (тухайлбал, Хэрэйдийн Сорхагтани Бэхийг Тулуйд, Мэргидийн Дөргөнийг Өгөөдэйд), харин төрсөн охидоо стратегийн гол даваа, худалдааны зангилааг хянаж байсан холбоотон улсуудын тэргүүнүүдэд богтлон өгчээ.
Их хааны хүргэн (хүргэн цолтон) болсон удирдагчид бага хатан авах эрхгүй болж, Монголын төрийн гүнжийг их хатан буюу төр захирагчаар өргөмжлөн, Их хааны зарлигаар дайнд мордохдоо төрийн бүх эрх мэдлийг тухайн гүнжид шилжүүлдэг хатуу журам үйлчилж байв. Энэ нь тухайн улс орныг зөвхөн цэрэг зэвсгээр бус, улс төр, цусны холбоогоор баттай хянах Монголын эзэнт гүрний өвөрмөц геополитик байв.
Түүнчлэн Их засаг хуулиар эмэгтэй хүнийг хулгайлах, худалдах, бусдын эрхшээлд хүчээр өгөхийг хориглож, бэлэвсэн хатад өөрийн эзэмшил нутаг, цэрэг эрсийг захирах бүрэн эрхийг хуульчлан баталгаажуулжээ.
2. Төр захирагч их гүнж нар
Чингис хааны охид нь зүгээр нэг гэргий нар байсангүй, Торгоны зам, өмнөд хилийн хамгаалалт, Сибирийн ой тайгын зах хязгаарыг бүрэн хянасан цэрэг-улс төрийн удирдагчид байв:
Алага (Алахай) бэхи — "Төр баригч гүнж": Онгуд аймагт бэр болон очсон Алага бэхи нь Хятадын Цагаан хэрмийн арын стратегийн бүсийг бүрэн хянаж байв. Чингис хааныг Алтан улс руу дайлаар мордоход Онгудын нутаг монгол цэргийн гол түшиц бааз, агт морь, хоол хүнсний ар тал болж өгчээ. Нөхөр нь дотоодын бослогод алагдахад тэрээр самууныг дарж, төрийн эрхийг гартаа аван Онгудыг удирдсан байна. Хятадын "Монгол-Татарын бүрэн тэмдэглэл"-д: "Тэр өдөр бүр ном судар уншиж, аливаа ял шийтгэл, цэрэг хөдөлгөх хэргийг биечлэн шийддэг, харьяат иргэд нь түүнийг 'Төр захирагч гүнж' хэмээн хүндэлдэг" гэж тэмдэглэжээ.
Чэчэйхэн бэхи — Ойн иргэдийг зангидагч: 1207 онд Зүчийн удирдсан цэрэг "Ойн иргэд"-ийг дагуулахад Чингис хаан Ойрадын Худуга бэхийн хөвгүүдэд охидоо өгч ураг холбожээ. Чэчэйхэн бэхийг мордуулахдаа: "Эрт босч, орой хэвт... Ойрад иргэнээ сэлбэн холбож соёрхогтун" хэмээн захисан нь алдарт төрийн сургаал болон үлджээ. Чэчэйхэн бэхи Ойрадын газар нутгийг төвшитгөн захирч, умард зүгийн ангийн үнэт үс, худалдааны замыг эзэнт гүрний төв захиргаанд найдвартай холбож байв.
Хожин (Хүжин) бэхи — Ёс журам ба нэр төр: Чингис хааны ууган охин тэрээр үнэнч нөхөр Ихирэсийн Буту хүргэнд очихдоо эцгийнхээ өгсөн "Хатан хүнд гурван эр бий: Алтан төр, Ариун нэр, Авсан эр" хэмээх гүн ухааны сургаалыг хүлээн авч, Ихирэс аймгийг эзэнт гүрний хамгийн итгэлтэй бат тулгуур болгон бэхжүүлжээ.
Алталун (Алалтун) бэхи — Торгоны замын эзэн: Уйгурын Идүүд хаан Баржук Арт Тэгин Чингис хаанд дагаар орон "тавдугаар хөвгүүн чинь болж хүчээ өгье" хэмээн ирэхэд их хаан түүнд охиноо сүй тавьжээ. Уйгурууд эзэнт гүрний ноён нуруу болсон бичиг соёл, санхүүгийн түшмэд, Торгоны замын баянбүрдүүдийг нийлүүлж, гүнж нар энэхүү олон улсын транзит худалдааны татвар, ашгийн гол зохицуулагч болж байв.
Алхаа (Толой) бэхи: Төв Азийн чухал хүч болох Харлагийн Арслан хаанд гэргий болж очин, баруун өмнөд хилийн улс төрийн тогтвортой байдлыг сахин суужээ.
3. Төрийн эргэлт ба хаадын үеийн зөрчил
Чингис хааныг нас барсны дараа эзэнт гүрний улс төрийн тэнцвэрт байдал алдагдаж эхэлжээ. Өгөөдэй хааны сүүл үе болон түүний бэлэвсэн хатан Дөргөнэ, хүү Гүюг хааны засаглалын жилүүдэд (1240-өөд он) хаан ширээний төлөөх дотоод тэмцэл хурцдав.
Чингис хааны хөвгүүд болон ач нарын төвлөрсөн засаг захиргаа нь хилийн зах хязгаарт өөрсдийн бие даасан орд, цэрэг, газар нутаг бүхий их хааны охид, тэдгээрийн үр удмын улс төрийн бие даасан байдлыг хумих бодлого баримталжээ. Энэ үеэр Алталун бэхийг "Өгөөдэй хааны үхэлд холбогдсон, хорлосон" хэмээн улс төрийн зохиомол ял тулган хороосон эмгэнэлт явдал гарсан бөгөөд Ойрад болон Онгудын хатад, хүргэдийн автономит эрх мэдлийг ихээхэн хязгаарласан түүхэн баримтууд үлдсэн байдаг.
Чингис хааны охид нь эзэнт гүрнийг анхлан бүтээн босгох, хилийг батлан сахих, соёл, худалдааны коридорыг цэрэг-эдийн засгийн хувьд холбон хамгаалахад шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн нүүдэлчдийн түүхэн дэх цорын ганц хүчирхэг дипломат, төрийн хатад байсан юм.