Монголын музей байгуулагдсан түүх
1. Анхны музей үүссэн түүх (1924–1926 он)
Монгол Улсад орчин цагийн музей үүсэж хөгжсөн түүх нь 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа байгуулагдсан эрдэм шинжилгээний ууган байгууллага болох Судар бичгийн хүрээлэн-тэй салшгүй холбоотой юм.
1921–1923 оны хооронд Судар бичгийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн мэргэд Монгол орны түүх, соёл, угсаатны зүй, байгалийн ховор дурсгалуудыг цуглуулж, анхан шатны бүртгэл хөтөлж эхэлжээ. Энэ үед:
Оросын газар зүйч, судлаач П.К.Козловын Ноён уулын Хүннүгийн язгууртны булшнаас илрүүлсэн олдворуудаар Нийслэл Хүрээнд гаргасан үзэсгэлэн,
Америкийн Байгалийн түүхийн музейн Рой Чепмэн Эндрюсийн (Roy Chapman Andrews) Төв Азийн экспедицийн говь нутгаас (Баянзаг) олсон үлэг гүрвэлийн чулуужсан өндөг, араг яс зэрэг ховор олдворууд музейн анхны цуглуулгыг бүрдүүлэхэд үнэтэй түлхэц болжээ.
1924 оны 11 дүгээр сард хуралдсан Улсын Анхдугаар Их Хуралд Судар бичгийн хүрээлэнгийн дарга Онходын Жамъян гүн тусгай илтгэл тавьж, цугларсан байгаль, түүхийн үзмэрүүдийг олон нийтэд дэлгэн үзүүлэх албан ёсны музей нээгдсэнийг зарласнаар Монголын музейн салбарын албан ёсны эхлэл тавигджээ. Мөн 1924 онд VIII Богд Жавзандамба хутагт таалал төгссөний дараа хааны өвлийн болон зуны ордонд байсан ховор нандин шашин, урлаг, түүхийн өв сан музейн өмчид шилжсэн байна.
2. Богдын өвлийн ордноос Улсын Төв музей хүртэл (1926–1956 он)
1926 оны Засгийн газрын тогтоолоор музейг өргөтгөн Богд хааны ногоон ордон буюу өвлийн ордонд шилжүүлэн байрлуулж, төрөлжсөн үзүүллэгүүдийг дэглэв. Музейг зохион байгуулахад Зөвлөлтийн мэргэжилтэн В.И.Лисовский, орон нутаг судлаач А.Д.Симуков, монгол талаас нэрт түүхч Н.Дэндэв нар онцгой зүтгэл гаргажээ. 1940 он гэхэд үзмэрийн цар хүрээ тэлж "Орон нутаг судлах музей" хэмээн нэрлэгдэх болсон байна.
1946–1949 онд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн палеонтологич Иван Антонович Ефремовын экспедиц Монголын говь нутгаас аварга том үлэг гүрвэлүүдийн (Тарбозавр баатар, Зауропод) бүтэн араг яснуудыг нээн илрүүлж сан хөмрөгт өгсөн нь дэлхийн хэмжээний палеонтологийн хосгүй үзмэрүүдийг бий болгосон юм.
Эдгээр өсөн нэмэгдэж буй үзмэрүүдийг багтаахын тулд Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр тусгайлан барьсан барилгад 1956 онд үзүүллэгээ бүрэн дэлгэж "Улсын Төв Музей" нэртэйгээр үүд хаалгаа нээв.
3. Социализмын үеийн төрөлжилт ба бүтэц (1956–1990 он)
Улсын Төв музей нь зөвхөн үзвэрийн газар төдийгүй орон нутаг судлал, музейн мэргэжилтэн бэлтгэх арга зүйн эрдэм шинжилгээний төв болон бэхжсэн юм:
Салбар музейн сүлжээ: 1960–1990-ээд онд Богд хааны ордон музей, Чойжин ламын сүм музей, Эрдэнэ зуу, Амарбаясгалант хийдийн музейнүүд Улсын Төв музейн салбар бүтцэд харьяалагдан хамгаалагдаж байв.
Сэргээн засварлах лаборатори: 1966 онд үзмэр сэргээн засах анхны лаборатори байгуулагдаж, амьтны чихмэл урлал, эртний олдворыг бэхжүүлэх суурь тавигджээ. Мөн 21 аймгийн Орон нутаг судлах музейнүүдийг үзмэрээр хангаж, арга зүйгээр удирдах ажлыг амжилттай хэрэгжүүлсэн байна.
4. Зах зээлийн шилжилт ба Салбарласан музейнүүд (1991–2010 он)
1991 онд нийгэм, эдийн засгийн өөрчлөлттэй уялдуулан Улсын Төв музейг хоёр бие даасан байгууллага болгон салгасан:
Монголын Үндэсний Түүхийн Музей: Хуучин Хувьсгалын музейн барилгад түүх, угсаатны зүйн бүх үзмэрүүдийг шилжүүлэн байрлуулж, эртний чулуун зэвсгээс эхлээд орчин үе хүртэлх Монголын түүхийг цогцоор нь харуулах болсон (одоогийн Үндэсний музей).
Байгалийн Түүхийн Музей: 1956 оны төв барилгад палеонтологи (үлэг гүрвэл), геологи, эрдэс баялаг, ургамал, амьтны аймгийн үзмэрүүдийг үлдээж бие даасан музей болгов.
5. Орчин цагийн хөгжил: Чингис хаан Үндэсний музей ба Хууль эрх зүйн шинэчлэл
XXI зуунд Монгол Улсын музейн салбар орчин үеийн дижитал технологи, олон улсын хадгалалт, хамгаалалтын стандартад шилжиж байна:
Чингис хаан Үндэсний музей (2022 он): Хуучин Байгалийн түүхийн музейн буурин дээр төр, засгийн шийдвэрээр 9 давхар, орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий Чингис хаан Үндэсний музей сүндэрлэж, 2022 оны 10 дугаар сарын 11-нд нээлтээ хийв.
Тус музей нь Хүннү гүрнээс эхлээд Их Монгол Улс, Их Юань гүрэн, хаад язгууртнуудын 12,000 гаруй хосгүй үнэт түүхийн үзмэрийг дэглэсэн бөгөөд интерактив, AR, VR технологи ашигласан Ази тив дэх хамгийн том соёлын төвүүдийн нэг болсон юм.
Музейн тухай хууль (2021 он): Монгол Улсад анх удаа музейн бие даасан хууль батлагдаж, улсын хэмжээнд соёлын өвийг бүртгэх цахим нэгдсэн сан, музейн ажилтнуудын мэргэжлийн стандарт, хүүхэд залуусыг музейгээр үнэ төлбөргүй соён гэгээрүүлэх эрх зүйн баталгааг хуульчилсан билээ.