Монгол Улсын "Хосгүй үнэт өв"
1. Хууль эрх зүйн үндэс ба ангилал
Монгол Улсын "Соёлын өвийг хамгаалах тухай хууль"-ийн дагуу түүх, соёл, урлаг, шинжлэх ухааны үнэлж баршгүй ач холбогдол бүхий дурсгалт зүйлсийг:
Хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор баталдаг)
Үнэт дурсгалт зүйл (Соёлын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага буюу Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам баталдаг)
Ердийн дурсгалт зүйл гэсэн гурван зэрэглэлд хуваан бүртгэж, улсын хамгаалалтад авдаг.
Монгол Улсын Засгийн газар түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн улсын нэгдсэн бүртгэл, жагсаалтыг анх 1995 оны 241 дүгээр тогтоолоор баталж, 5 музейн 39 үзмэрийг бүртгэснээр эхлүүлсэн түүхтэй.
2. Түүхэн тогтоолууд ба Бүрдүүлэлтийн үе шат
Улсын сан хөмрөг жил ирэх тутам археологийн шинэ олдвор, сүм хийд, номын сан, музейн сан хөмрөгийн нарийвчилсан судалгааны дүнд баяжин өргөжсөөр ирсэн:
2010 оны 103 дугаар тогтоол: Эрдэнэсийн сангаас 15, ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгээс 5, Палеонтологийн хүрээлэнгээс 25, Төрийн түүхийн музейгээс 259 буюу нийт 304 ховор дурсгалыг нэг дор хосгүй үнэтээр баталж томоохон өргөтгөл хийв.
2013 оны 227 дугаар тогтоол: Сайн цагийн мянган бурхны шүтээн зураг, Улаан Жамсран бурхны цам бүжгийн иж бүрэн өмсгөл, Б.Шаравын “В.И.Лениний хөрөг”, XIII–XIV зууны монгол цэргийн хотгор илд, Эрдэнэ зуу хийдийн Хархорум хотын түүхтэй холбоотой гэрэлт хөшөөнүүд, Дарьганга, Үзэмчин эхнэрийн толгойн гоёл, Сэцэн хааны тамга зэрэг найман дурсгалыг нэмж баталснаар тухайн үедээ 15 байгууллагын 601 үзмэр бүртгэгдсэн.
2018–2024 оны шинэчлэлтүүд: Сүүлийн жилүүдийн Засгийн газрын шийдвэрүүдээр Архангай аймгийн Гол мод-2-оос олдсон Хүннүгийн язгууртны хаш болон алтан эдлэлүүд, Булган аймгийн Баяннуурын Шороон бунзлын ханын өнгөт зураг, Монголын Үндэсний номын сангийн алт, мөнгөн барын судрууд (Монгол Шунгүйн Данжуур, 9 эрдэнийн Ганжуур), орон нутгийн музейн ховор дурсгалууд нэмэгдсээр өдгөө улсын хэмжээнд 1000 орчим түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл албан ёсоор бүртгэгдээд байна.
3. Хосгүй үнэт өвийг хадгалж буй гол байгууллагууд ба дурсгалууд
Эдгээр дахин давтагдашгүй өвүүд нь дараах гол төвүүдэд тусгай хамгаалалтын дор хадгалагддаг:
Чингис хаан Үндэсний музей: Хүннүгийн төрт улсаас авахуулаад Их Монгол Улсын хаад, язгууртнуудын алтан титэм, тамга, гэрэгэ, зэр зэвсэг, дээл хувцас зэрэг хосгүй үнэт өвүүдийг төвлөрүүлэн дэглэсэн.
Монголын Үндэсний музей: Чингисийн чулууны бичгийн хуулбар, Хүннү, Түрэг, Уйгур, Монголын эзэнт гүрний түүхийн олдворууд, үндэстэн ястны уламжлалт хувцас хэрэглэл, түүхэн баримтууд.
Богд хааны ордон музей: Өндөр гэгээн Занабазарын уран бүтээлүүд, VIII Богд хаан болон Дондогдулам хатны эдэлж хэрэглэж байсан хувцас, шүтээн зураг, амьтны чихмэлүүд, уран барилгын өв (70 гаруй хосгүй үнэт дурсгал).
Г.Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей: Өндөр гэгээн Занабазарын мутраар бүтсэн "Язгуурын таван бурхан", "Цагаан дарь эх", "Ногоон дарь эх", "Маньшир", мөн Марзан Шаравын “Монголын нэг өдөр”, “Үрс гаргалт” зэрэг уран зургийн сод бүтээлүүд (68 хосгүй үнэт дурсгал).
Чойжин ламын сүм музей: Төрийн их сахиусны сүмийн уран барилгын цогцолбор, Дээрхийн гэгээнтний баримал, торгон зээгт наамал, Цам бүжгийн ховор багууд (12 хосгүй үнэт дурсгал).
Монголын Үндэсний номын сан: "Есөн эрдэнийн Ганжуур", "Алтан товч", "Сандуйн жүд", үйсэн дээрх бичээсүүд зэрэг олон зуун жилийн настай бичгийн хосгүй нандин дурсгалууд.
Эрдэнэсийн сан (Монголбанк): Монгол хаадын алт, мөнгөн зоос, цутгамал гулдмай, шашны эрдэнийн шүтээнүүд.
Палеонтологийн хүрээлэн: Дэлхийд ганцхан олдсон үлэг гүрвэлийн бүтэн хэлхээ яс, "Элсэн цөлийн хоёр тулаанч" (Тарбозавр, Зауролоф, Протоцератопс, Велоцираптор)-ийн чулуужсан ховор олдворууд.
ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн: Ноён уул, Гол мод, Тамирын улаан хошуу зэрэг газраас олдсон Хүннү, Түрэгийн язгууртны бунхны алт шармал чимэглэл, хүрэл эдлэлүүд.
Орон нутгийн сүм хийд, музей: Эрдэнэ зуу музей (Хархорумын олдвор, бурхны шашны дэг сургуулийн бүтээлүүд), Дорноговь аймгийн Данзанравжаагийн музей (Ноён хутагтын бүтээлүүд), Өвөрхангай аймгийн Шанхын хийд, Төвхөн хийдийн дурсгалууд багтдаг.
Эдгээр түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалууд нь Монгол үндэстний тусгаар тогтнол, соёл иргэншлийн үнэлж баршгүй баталгаа, хүн төрөлхтний соёлын өвийн салшгүй чухал хэсэг юм.