Хилийн чинад дахь монголчууд
1. Хөх нуурын Дээд Монголчууд ба Цагаан Монголчууд
Төвөдийн өндөрлөг, Хөх нуур (Цинхай) нутгийн монголчууд нь түүхийн өөр өөр давалгаагаар суурьшсан өвөрмөц бүлгүүдээс бүрдэнэ:
Эртний давалгаа — Цагаан монголчууд (Монгор / Ту ястан): Эдний язгуур нь IV зуунд Их Хянганы нуруунаас нүүж ирж Хөх нуурт 300 гаруй жил төр улсаа байгуулсан Сяньбийн салбар Тугухунь (Тогон) улс-аас эхтэй. Хожим XIII зуунд Чингис хааны их цэрэг Сартуул, Тангудыг байлдан дагуулах үед Го ван Мухулай, Цагаан нарын захирсан цэргүүд тэдэнтэй нэгдэн суурьшжээ. Өдгөө БНХАУ-ын Хөх нуур, Ганьсу мужид 290 мянга орчим Монгор (Цагаан монгол) ард түмэн амьдардаг бөгөөд дундад зууны монгол хэлний авиа, үгийн бүтцийг хадгалсан өвөрмөц хэлээр ярьдаг.
XVII зууны нүүдэл — Хөх нуурын Дээд монголчууд: XVII зууны эхээр Монголын улс төрийн бутрал, шашны тэмцлээс үүдэн хоёр том хүчин Хөх нуурыг зорьжээ:
Цогт хунтайж (1581–1637): Халхын дөрвөн аймгаас шахагдсан тэрээр Улааны шашныг (Гармаба) хамгаалахаар өөрийн харьяат цэрэг, ардуудаа аван 1630-аад оны эхээр Хөхнуурт очсон. Лигдэн хаан мөн Манжийн түрэмгийллээс зайлан Хөхнуур луу ухарч яваад 1634 онд Шар талд таалал төгссөнөөр Цахарын цэрэг сарнижээ.
Хошуудын Гүүш хан Төрбайх (1584–1655): V Далай лам болон Шарын шашныг (Гэлүгба) Цогт хунтайжийн шахалтаас аврахаар 1636 онд Ойрадын Хошууд аймгийн цэргийг аван Хөхнуурт очжээ. 1637 онд "Улаан хошууны тулаан"-аар Цогт хунтайжийн цэргийг дарж, Төвөд, Хөхнуурт Хошуудын хант улсыг байгуулсан юм.
Энэхүү Гүүш хааны дайчид болон Халх, Ойрад, Цахараас үлдсэн хүмүүсийн үр сад өдгөө Цайдамын хотгор, Хөх нуурын эргээр нутаглан бидний адил монгол хэлээрээ ярьж, мал маллан амьдарч буй Хөх нуурын Дээд монголчууд (80–90 мянган хүн) юм.
2. Буриад түмэн — Түүх ба өнөө үе
Байгаль нуурын эргэн тойронд оршин сууж ирсэн Ойн иргэд, Хори, Эхирэд, Булгад, Сонгоол, Сартуул зэрэг овгууд нэгдэн Буриад ястан бүрэлджээ.
Оросын харьяанд орсон нь: XVII зууны дундуур Оросын хаант улсын казак цэргүүд Байгаль орчмоор цайз бэхлэлт барин суурьшиж, улмаар 1727 оны Буурын болон Хиагтын гэрээ-гээр Хаант Орос ба Манж Чин улс хилээ тогтооход Буриад нутаг бүрэн Хаант Оросын бүрэлдэхүүнд албан ёсоор орсон юм.
Өнөөгийн байдал: ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд Буриадууд гурван том бүс нутагт хуваагдан суурьшиж байна:
Бүгд Найрамдах Буриад Улс: Нийслэл нь Улаан-Үд хот. 21 аймаг (район), хоёр хотын тойрогтой автономит улс юм.
Забайкальский хязгаар (Агын Буриадын тойрог);
Эрхүү муж (Усть-Ордын Буриадын тойрог).
Өдгөө ОХУ-д 460 мянга гаруй, Монгол Улсад 45 мянга орчим, БНХАУ-ын Өвөр Монголын Шинэ Баргад 10 мянга орчим Буриад монголчууд өөрсдийн аялга, зан заншил, соёлоо хадгалан аж төрж байна.
3. Халимаг монголчууд — Ижил мөрний тал дахь нүүдэлчид
1600-аад оны эхээр Зүүнгарын хаант улсаас бэлчээр нутгийн хүрэлцээ болон овгийн тэмцлээс үүдэн Торгууд аймгийн Хо-Өрлөг тайш өөрийн ард иргэд, цэргээ дагуулан баруун зүг нүүдэллэж, 1630-аад он гэхэд Каспийн тэнгис, Ижил (Волга) мөрний адагт хүрч Халимагийн хант улсыг байгуулжээ.
Оросын цэргийн холбоотон: 1655 оноос Оросын хаантай холбоотон болж, Оросын өмнөд хилийг Османы эзэнт гүрэн, Крымын татарууд, Кавказын дайралтаас хамгаалах түшиц болсон. Тэд:
1709 оны Полтавын тулаанд Шведийн эсрэг,
Орос-Туркийн олон удаагийн дайнд,
1812 оны Наполеоны эсрэг дайнд (Эх орны дайн): Жанжин Түндэв, Цэрэнжав нарын удирдсан Халимагийн хоёр морьт хороо Оросын армийн бүрэлдэхүүнд баатарлагаар тулалдаж, Парис хотод анхлан орсон түүхтэй.
Торгуудын их нүүдэл (1771 он): Хаант Оросын төр Халимагийн дотоод хэрэгт хэт бүдүүлгээр оролцож, эрхийг нь хумих болсонд дургүйцсэн Убаши хаан 1771 оны 1 дүгээр сард 170 мянга гаруй хүн ам бүхий Ижил мөрний зүүн эргийн Торгуудуудыг аван эх нутаг Шинжаан, Алтайн зүг их нүүдэл хийжээ. Найман сар үргэлжилсэн энэхүү цуст хүнд аяны явцад казахуудын дайралт, өлсгөлөн, цангаанд олон мянган хүн үрэгдэж, дөнгөж 70 орчим мянга нь Манжийн хилд хүрч нутаг заан суурьшсан нь өнөөгийн Шинжааны Торгуудууд юм.
Ижил мөрөнд үлдсэн нь — Өнөөгийн Халимаг улс: Тухайн үед Ижил мөрний мөс гэсэж гаталж амжаагүй баруун эрэгт үлдсэн 13 мянга орчим өрх нь өнөөгийн ОХУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Бүгд Найрамдах Халимаг Улс (Хальмг Таңһч)-ын суурь болсон юм.
1917 оны Оросын хувьсгалаас хойш цагаантныг дагасан олон халимагууд Франц, АНУ-д цагаачилсан бөгөөд 1943 онд Сталины дэглэм нийт халимаг түмнийг Сибирь рүү хүчээр цөлж, хүн амынх нь гуравны нэг нь амь үрэгдсэн эмгэнэлт явдал тохиолдсон. 1957 онд цөллөг цуцлагдаж нутагтаа эргэн ирсэн халимаг түмэн өдгөө нийслэл Элстэй төвлөрсөн, Бурханы шашин шүтлэг, Тод бичиг, туульс соёлоо хадгалан хөгжиж буй Европ тив дэх цорын ганц Буддын шашинт, Монгол туургатан улс болон оршин тогтнож байна.