Хиагтын 3 улсын хэлэлцээр
1. Хиагтын гэрээний дараах геополитикийн түгжээ
1915 оны Хиагтын гэрээгээр Хаант Орос, Дундад Иргэн Улс хоёр тохиролцон Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг хагаслан, Дундад Иргэн Улсын нэр төдий дээд эрх дор автономит эрхтэй болгожээ. Энэхүү гэрээгээр Орос, Хятадын аль аль нь Монголын дотоод хэрэгт шууд цэрэг оруулж үл болохоор заасан бөгөөд Монгол улс өөрийн нутаг дэвсгэрт хэв журам сахиулах, хил хамгаалах цэрэг армиа байлгах эрхээ хадгалж үлдсэн юм.
Гэвч 1917 оны Оросын Октябрийн хувьсгалаар Хаант Оросын нөлөө нуран унаж, тус улс иргэний дайны хөлд нэрвэгдсэн нь Монголын аюулгүй байдлыг батлан даагч түшиг тулгуургүй болгожээ.
2. Нармай Монголын аюул ба Бээжингийн зүг харах шалтгаан (1919 он)
1919 оны хавар Читагийн ойролцоох Дагуурт Атаман Семеновын ивээл, Японы цэргийн бүлэглэлийн далдын дэмжлэгтэйгээр Буриад, Барга, Өвөр Монголын зарим төлөөлөл цуглан "Нармай Монгол улс" байгуулахаар зарлав.
Уг хуралдаанаас Гадаад Монголыг ирж нэгдэхийг шаардан, эс нэгдвэл цэрэглэн дайрч эзэлнэ гэсэн сүрдүүлэг дайсан нь Нийслэл Хүрээний төрийн эрх баригчдыг ихэд түгшээв. Монголын ван гүнгүүд:
Семеновын бүлэглэлийг дагавал Монголын төр Буриад ба Японы цэрэг-улс төрийн хяналтад бүрэн орно гэж болгоомжилсон,
Нармай Монголын дайралтаас өөрийгөө хамгаалах хангалттай их цэрэг, зэвсэггүй тул Бээжингийн засгийн газраас цэргийн тусламж авах тухай арга мухардсан санал сэдэж эхэлжээ.
Үүнийг далимдуулан Дундад Иргэн Улс нь 1915 оны Хиагтын гэрээг зөрчилгүйгээр "Монголчуудын өөрсдийнх нь саналаар автономийг цуцлуулах" нарийн бодлогыг шургуу явуулж эхэлсэн байна.
3. Чэн И-гийн "64 зүйл" гэрээний төсөл ба Дотоод зөрчил
Хүрээнд сууж байсан Хятадын хэрэг эрхлэх сайд Чэн И эхэндээ уян хатан, дипломат аргаар автономийг устгахыг зорьжээ. Тэрээр Ерөнхий сайд Г.Бадамдорж, Гадаад яамны дэд сайд Б.Цэрэндорж нартай хэлэлцээр хийн, "Гадаад Монголын хойчийн дүрмийг сайжруулах 64 зүйл" бүхий гэрээний төслийг боловсруулсан юм. Энэ төсөлд:
Монголын автономит эрхийг нэр төдий цуцлах боловч,
Хутагт хувилгаад, ван гүнгүүдийн пүнлүү цалин, эрх ямбыг хэвээр үлдээх,
Шашны хэрэгт үл оролцох,
Бээжингээс зөвхөн хязгаарыг хамгаалах цөөн цэрэг байршуулах зэрэг харилцан тохиролцсон нөхцөлүүд багтаж байв.
Гэвч уг 64 зүйлийг Улсын Дээд, Доод хурлаар хэлэлцүүлэхэд Доод хурлын түшмэд, эх оронч залуус, хатуу байр суурьтай ноёд эрс эсэргүүцэж, төслийг батлалгүй няцааж байв. Богд хаан ч мөн цаг хожих бодлого баримтлан шийдвэрийг хойшлуулсаар байжээ.
4. Сюй Шүжаны түрэмгийлэл ба Автономийг хүчээр цуцалсан нь
Гэтэл 1919 оны 10 дугаар сард Хятадын цэргийн эрхтэн, баруун хойд хязгаарыг сэргийлэн тохинуулах сайд генерал Сюй Шүжан өөрийн харьяа шилдэг цэргээ дагуулан Их Хүрээнд гэнэт дайран орж ирэв.
Сюй Шүжан нь Чэн И-гийн уян хатан арга барилыг эрс шүүмжлэн, бэлтгэсэн 64 зүйлт гэрээний төслийг шууд урин хаяж, Монголын засгийн газарт ямар ч болзолгүйгээр "Автономит эрхээ сайн дураар цуцлах өргөх бичиг"-т гарын үсэг зурахыг тулган шаарджээ.
Тэрээр Нийслэл Хүрээнд цэргээ байлдааны бэлэн байдалд жагсааж: "Хэрэв гарын үсэг зурахгүй бол Богд хаан болон Ерөнхий сайд нарыг шууд баривчлан Бээжинд аваачиж, Хүрээг цэргийн хүчээр түйвээнэ" хэмээн заналхийлэв. Хүчин мөхөсдөж, зэвсэгт дарамтад орсон Ерөнхий сайд Г.Бадамдорж тэргүүтэй төлөөлөгчид 1919 оны 11 дүгээр сард уг гутамшигт бичигт гарын үсэг зурахаас өөр аргагүй болов.
Улмаар 1920 оны 1 дүгээр сарын 2-ны өдөр Нийслэл Хүрээнд Сюй Шүжан сүр жавхлантай цэргийн парад хийж, Монголын Автономит эрхийг устгасныг албан ёсоор тунхаглан, Богд хааныг Бээжингийн Ерөнхийлөгчийн хөрөгт мөргүүлсэн нь Монгол түмний нэр төр, эрх чөлөөнд учирсан түүхэн том гутамшиг байв.
Энэхүү түрэмгийлэл, дарангуйлал нь Монголын нийт ард түмэн, эх оронч сэхээтнүүдийн эсэргүүцлийг туйлд нь хүргэж, тусгаар тогтнолоо сэргээхийн төлөө нууц бүлгэмүүд (Ардын нам) үүсгэн, 1921 оны Ардын хувьсгал мандах шууд хөрс суурь болсон билээ.