Богд хаант Монгол Улсын төрийн бэлгэдэл
1. Төрийн далбаа — Тусгаар тогтнолын босоо шар сүлд
1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласан Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улс бие даасан бүрэн эрхт улс гэдгээ олон улсад илэрхийлэх үүднээс дэлхийн нийтийн жишгийн дагуу орчин цагийн төрийн далбааг бүтээх түүхэн шийдвэр гаргажээ.
Хүрээний эрдэмтэн лам Бойдогийн Наваан-Юндэнгийн сэдэж, Дотоод хэргийн сайд Да лам Цэрэнчимэд нарын төрийн зүтгэлтнүүдийн дэмжлэгээр Богд хаан 1912 оны эхээр Төрийн далбааны загвар, дүрмийг зарлигаар батлав:
Хэмжээ, хэлбэр: Гурван ам буюу 3:1 харьцаатай (нэг ам нь 70x70 см, нийт 210x70 см) босоо урт дөрвөлжин хэлбэртэй.
Өнгө, хийц: Төрийн дэвсгэр нь Шарын шашин, алтан төрийн залгамжийг бэлгэдсэн шар өнгийн торго байх ба далбааны дээд, доод болон ишний талыг улаан торгоор эмжин хөвөөлнө. Далбааны чөлөөтэй хийсэх талд гурван улаан хэл (хэлтгий сацлага) гаргаж, тэдгээр дээр ариун дагшны бэлгэдэл “Ум А Хум” хэмээх тарнийн үсгийг бүтээжээ.
Төвийн бэлгэдэл: Далбааны төв дунд бадамлянхуа цэцгэн суурьтай гуу (хүрээ)-н дотор Өндөр гэгээн Занабазарын 1686 онд зохиосон Соёмбо сүлд болон арга билгийн дээд хослол “Э-ВАМ” тарнийн үсгийг байрлуулж, ар талын дэвсгэрт төрийн сүр хүч, шашны буяныг тэгшитгэсэн дөрвөн их номын тарнийг модон бараар дарж урлажээ.
Энэхүү далбаа нь төрийн томоохон баяр, хааны ордон, төрийн 5 яам болон сүм хийд, айл өрх бүрийн үүдэнд төрийн хүндэтгэл болон намирч байсан бөгөөд өдгөө Засгийн газрын 2004 оны тогтоолоор "Улсын хосгүй үнэт өв"-д бүртгэгдэн Монголын Үндэсний музейд нандигнан хадгалагдаж байна.
2. Төрийн сүлд — Өөрөө тодорсон "Соёмбо"
Монгол төрийн сүлдээр Соёмбыг залсан нь туйлын гүн гүнзгий түүхэн учиртай. "Соёмбо" нь санскрит хэлний Сваямбхүү буюу "Өөрөө тодорсон гэгээн" гэсэн утгатай.
Анхдугаар Богд Занабазарын зохиосон энэхүү бэлгэдлийн титэмд:
Гал: Өнгөрсөн, одоо, ирээдүй цагт үүрд бадран мандах;
Нар, Сар: Мөнх тэнгэрийн шүтээн, эх дэлхий оршихуйн үндэс;
Хоёр гурвалжин: Хурц жад, сум мэт дайсныг сөнөөх бат хамгаалалт;
Хоёр хөндлөн тэгш өнцөгт: Дээр дооргүй төрийн төвшин шударгыг сахих;
Загасан дугуй (Арга билэг): Загас хэзээ ч нүдээ аньдаггүйн адил улс гүрний төлөө сонор сэрэмжтэй байх хийгээд эрэгчин, эмэгчин хоёр загас арга билгийн эв нэгдлийг илтгэх;
Хоёр босоо шугам: Түмэн олноороо эвлэвэл төмөр хэрэмнээс ч бат цайз болох утгыг тус тус агуулжээ.
Энэхүү соёмбо сүлд нь 1911 оны тусгаар тогтнолын ариун туг болсноос гадна 1921 оны Ардын хувьсгал, 1924, 1940, 1960, 1992 оны Үндсэн хуулиудаар тасралтгүй уламжлагдан өнөөгийн Монгол Улсын Төрийн сүлд, далбааны цөм бахархал болон мөнхөрсөн юм.
3. Төрийн дуулал — "Зуун лангийн жороо луус"
Богд хаант Монгол Улс орчин үеийн дипломат ёслолын шаардлагаар төрийн сүлд дуулалтай болох алхмыг анх хийсэн түүхтэй.
Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн 1912–1913 онд Хаант Орос улсад айлчлахдаа цэргийн үлээвэр хөгжим, хүндэтгэлийн сүлд дууллын ач холбогдлыг анзаарч, үлээвэр хөгжмийн зэмсгүүдийг авчран цэргүүдэд заалгажээ. Богд хааны хүсэлтээр Оросын Хаант театрын нэгдүгээр хийлч, хөгжмийн удирдаач Андрей Кадлец-д хандан Монголын Төрийн сүлд дууллыг бүтээхийг даалгасан байна.
Кадлец монгол ардын уртын дуу "Зуун лангийн жороо луус"-ны аялгууг суурь болгон, өрнө дахины үлээвэр болон симфони найрал хөгжимд нийцүүлэн найруулж, 1914–1915 онд албан ёсны "Монгол Улсын Төрийн сүлд дуулал" болгон нотолж үлдээжээ. Уг сүлд аялгуу нь төрийн томоохон ёслол, цэргийн жагсаал, гадаад элчин хүлээн авах ёслолд эгшиглэдэг төрийн албан дуулал болсон юм.
4. Эрдэнийн Очир одон — Төрийн дээд шагнал
1913 оны өвлийн тэргүүн сард Богд хааны зарлигаар тусгаар тогтносон Монгол Улсын анхны төрийн одон болох "Эрдэнийн Очир" одон-г үүсгэн байгуулав. Энэ нь эртний энэтхэгийн "Вачир" буюу дийлэгдэшгүй бат бат бэхийн бэлгэдэл Очир эрдэнийг дууриалган алт, мөнгө, шүр, хаш, эрдэнийн чулуу шигтгэн урласан Европ дэг сургуулийн анхны одон байв.
Тус одон нь 3 зэрэг, 9 дэс-тэй байв:
Тэргүүн зэрэг (3 дэс): Төрийн тэргүүн, хаад ноёд, гадаадын төр засгийн тэргүүнүүдэд олгодог цээжинд зүүх том од, мөрнөөс татах өргөн тууз бүхий дээд зэрэглэлийн шагнал.
Дэд зэрэг (3 дэс): Тэргүүн сайд, дээд албан тушаалтан, гадаад дотоодын онцгой элчин сайд нарт хүзүүнд зүүх байдлаар олгодог байв.
Гутгаар зэрэг (3 дэс): Захирагч түшмэд, баатарлаг цэргүүдэд энгэрт зүүх жижиг очир хэлбэрээр олгодог байв.
Одонг дагалдуулан олгодог монгол бичгийн өргөмжлөлийг төрийн тамга дарж гардуулдаг байсан нь дипломат ёсонд асар өндөр нэр хүнд авчирсан билээ.
5. Төрийн цол хэргэм ба Засаглалын эрэмбэ
1911 онд Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний дараа Чин гүрний өгч байсан цол хэргэмийг халж, язгуур Монголын уламжлал ба төрийн бүтцийг сэргээн тогтоожээ. Богд хаант Монгол Улсын төрийн дээд язгууртнуудын эрэмбэ:
Хан: Төрийн хамгийн дээд зиндаа (Халхын дөрвөн аймгийн хаад болон онцгой гавьяа байгуулсан зүтгэлтэнд олгодог цол);
Чин ван (Тэргүүн зэргийн ван): Малгайн оройд бадмаараг улаан жинс зүүж, луун хээт суурьтай 10 ширхэг тана шигтгэсэн, хамгийн өндөр пүнлүү эрх бүхий ноёд;
Жүн ван (Дэд зэргийн ван): Улаан эрдэнийн чулуун жинс, 3 тана шигтгэсэн эрхэм;
Бэйл, Бэйс: Гурав, дөрөвдүгээр зэргийн засаг ноёд;
Түшээ гүн, Туслагч гүн: Тав, зургаадугаар зэргийн төрийн язгууртнууд.
Эдгээр язгууртнууд нь малгайн жинс, тогосын гурван нүдэт отго өмсөж, төрийн хэрэгт өөрийн зэрэг дэвээр оролцдог байв. Энэхүү төрийн бэлгэдэл, далбаа, дуулал, цол хэргэм нь Монгол үндэстэн дэлхийн бусад улс түмний адил төрт ёсны бүрэн эрхтэй, өөрийн гэсэн түүх, уламжлал, соёлтой туурга тусгаар улс болохоо зарлан тунхагласан XX зууны аугаа их сэргэн мандалтын тод илэрхийлэл болсон билээ.