Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
1. Бүгд Найрамдах Улсын тунхаглал ба Шинэ нийгмийн суурь (1924–1930 он)
1924 оны 5 дугаар сард VIII Богд Жавзандамба хутагт таалал төгссөний дараа Монгол Улс хаант засгийг халж, Бүгд найрамдах засаглалд шилжих түүхэн шийдвэр гаргав. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хуралдаанаар Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулийг баталж, улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (БНМАУ) хэмээн тунхаглаж, нийслэл Их Хүрээг "Улаанбаатар хот" хэмээн нэрийджээ.
Төрөөс сүм хийдийн эрх мэдлийг шат дараалан хумиж, ард нийтийг соён гэгээрүүлэх, иргэний боловсрол олгох ажлыг эрчимжүүлэв:
Улсын хэмжээнд анхан шатны бага сургуулиудыг байгуулж, сүм хийдэд шавилах бус төрийн сургуулиар боловсрол эзэмшүүлэх системийг тогтоов.
1921 онд байгуулагдсан Судар бичгийн хүрээлэн монгол түүх, хэл бичгийн өвийг цуглуулах, орчин үеийн шинжлэх ухааны суурийг тавих эрдэм шинжилгээний гол төв болсон юм.
Цахилгаан станц, телефон утас, хэвлэх үйлдвэр, орчин цагийн эмнэлэг нээгдэж, хот суурин газар монголчууд суурьшин европ соёл, амьдралын шинэ хэв маягт дасаж эхлэв.
2. Зүүнтний нугалаа ба Их хэлмэгдүүлэлтийн хар сүүдэр (1930–1939 он)
1920-иод оны сүүлчээр Коминтерн, ЗХУ-ын шахалтаар "хөрөнгөтний бус хөгжлийн зам"-ыг сонгож, хувийн өмч, мал хөрөнгийг хүчээр нийгэмчлэх, сүм хийдийг хүчээр хаах "Зүүнтний нугалаа" явагдсан нь 1932 оны зэвсэгт бослогод хүргэжээ. Үүний дараа "Шинэ эргэлтийн бодлого" хэрэгжүүлэн хувийн аж ахуйтныг түр дэмжсэнээр малын тоо толгой 1932 онд 16.2 сая байснаас 1940 он гэхэд 26 саяд хүрч өссөн түүхтэй.
Гэвч ЗХУ-д Сталины их цэвэрлэгээ эхэлснээр 1937–1939 онд БНМАУ-д төрийн зохион байгуулалттай Их хэлмэгдүүлэлт нүүрлэв:
Ерөнхий сайд П.Гэндэн Зөвлөлтийн дарамтыг эсэргүүцэж, шашин хийдээ хамгаалах байр суурь баримталсан тул албан тушаалаас нь зайлуулж, 1937 онд Москвад цаазалжээ. Түүний дараагийн Ерөнхий сайд А.Амар мөн баривчлагдан хилсээр цаазлагдсан юм.
Онцгой бүрэн эрхт комиссын шийдвэрээр нийт 36 мянга гаруй хүнийг улс төрийн хилс хэрэгт холбогдуулан шийтгэснээс 20 мянга гаруй хүнийг буудан хороожээ. Тэдгээрийн дийлэнх нь эрдэм мэдлэгтэй том лам хуврагууд, төрийн үе үеийн зүтгэлтнүүд, үндэсний сэхээтнүүд байв.
Монголын соёл, уран барилгын 700 гаруй сүм хийд, соёлын нандин өв үнсэн товрог болсон нь Монгол үндэстний оюун санаанд нөхөж баршгүй гарз хохирол учруулсан эмгэнэл болсон билээ.
3. Халх голын тулалдаан ба Дэлхийн II дайн (1939–1945 он)
Халх голын тулалдаан (1939 он): Японы Квантуны арми манж-го цэргийн хамт БНМАУ-ын дорнод хил Халх голын районд халдан довтолжээ. Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу хүч нэгтгэн, дивизийн командлагч Г.К.Жуковын удирдлагаар 1939 оны 8 дугаар сарын сүүлчээр Японы 6-р армийг бүрэн бүслэн бут цохив. Энэхүү 126 хоногийн агаарын болон танкийн ширүүн тулалдаан нь БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг батлан хамгаалсан юм.
Зөвлөлтийн ард түмэнд үзүүлсэн тусламж: Эх орны дайны жилүүдэд (1941–1945) Монголын ард түмэн "Бүхнийг фронтод, бүхнийг ялалтын төлөө" уриатайгаар улсынхаа эдийн засгийн чадавхаас давсан асар их тусламж илгээв. Нийт 6 удаагийн галт тэрэгний цуваагаар дулаан хувцас, хүнс, 735 кг цэвэр алт хандивлаж, хөрөнгөөр нь "Хувьсгалт Монгол" танкийн бригад, "Монгол ард" сөнөөгч нисэх онгоцны эскадриль-ийг зэвсэглэн Улаан армид хүлээлгэн өгчээ. Мөн фронтод 500 мянга орчим агт морийг нийлүүлж, 32 мянган адуу бэлэглэсэн байна. Ховд аймгаас гарсан 1200 тэмээ бүхий ачааны цуваа Алтайн өндөр давааг даван дайны арын фронтод хүрсэн нь нүүдэлчдийн тэсвэр хатуужлын тод жишээ болон үлдсэн.
1945 оны Чөлөөлөх дайн: 1945 оны 8 дугаар сард БНМАУ Японд дайн зарлаж, маршал Х.Чойбалсангийн удирдсан 2 түмэн морьт цэрэг Зөвлөлтийн цэрэгтэй хамтран Цагаан хэрэм, Жэхэ, Долоннуур хүртэл давшиж, Өвөр Монголыг чөлөөлөх байлдаанд амжилттай оролцов.
4. Тусгаар тогтнолын баталгаажилт ба Олон улсын тавцан
Бүх нийтийн санал хураалт (1945 оны 10 сарын 20): 1945 оны Ялтын бага хурлаар Их гүрнүүд "Гадаад Монголын статусыг одоогийн байгаа хилээр нь хадгалах" тохиролцоо хийсний дагуу бүх нийтийн санал хураалт явагдав. Сонгуулийн насны иргэдийн 98.5 хувь оролцож, 100 хувь тусгаар тогтнолынхоо төлөө баруун гарын эрхий хурууны хээгээ дарж баталгаажуулсан түүхтэй. Үүний үр дүнд Дундад Иргэн Улс (1946 оны 1 сард), ЗХУ (1946 оны 2 сард) БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрчээ.
НҮБ-ын гишүүн болсон нь (1961 оны 10 сарын 27): 15 жил үргэлжилсэн дипломат тэмцэл, барууны орнуудын хориг саадыг даван туулсны эцэст БНМАУ Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын 101 дэх бүрэн эрхт гишүүн орон болж, дэлхийн тавцанд бие даасан байр сууриа бэхжүүлэв.
5. Социалист бүтээн байгуулалт, Соёлын хувьсгал (1950–1980-аад он)
Атрын аян ба Нэгдэлжих хөдөлгөөн (1959 он): Малчин өрхүүдийг Хөдөө аж ахуйн нэгдэл (ХААН)-д бүрэн хамруулж, хувийн өмчийг халснаар нийгэмчилсэн аж ахуйн систем тогтов. Мөн атар газар эзэмших анхны аяныг эхлүүлснээр Монгол Улс дотоодын гурил, тариа будааны хэрэгцээгээ өөрсдөө хангах газар тариалангийн салбартай болжээ.
Үйлдвэржилт, шинэ хотууд: Эдийн засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл (ЭЗХТЗ)-ийн дэмжлэгтэйгээр Дархан, Эрдэнэт, Чойбалсан, Багануур зэрэг аж үйлдвэрийн шинэ хотууд сүндэрлэв. 1978 онд ашиглалтад орсон "Эрдэнэт" уулын баяжуулах үйлдвэр нь тухайн үедээ дэлхийд тэргүүлэх зэс-молибдений цогцолбор болж улсын эдийн засгийн түшиг багана болсон юм.
Боловсрол ба Эрүүл мэнд: 1941 онд Кирилл бичигт шилжих шийдвэр гарч, 1942 онд Монгол Улсын Их Сургууль байгуулагдсанаар үндэсний боловсон хүчнийг дотооддоо бэлтгэж эхлэв. Бүх нийтийг бичиг үсэгтэн болгох тэмцэл амжилтад хүрч, ЮНЕСКО-гийн тусгай шагнал хүртсэн ба халдварт өвчнүүдийг үндсээр нь устгаснаар 1920 онд 600 мянга хүрэхгүй байсан хүн ам 1988 он гэхэд 2 саяд хүрч, хүн амын дундаж наслалт эрс нэмэгдсэн байна.
1981 он: Ж.Гүррагчаа сансарт ниссэнээр Монгол Улс сансарт иргэнээ илгээсэн дэлхийн 10 дахь, сансрын судалгааны төхөөрөмж бүтээсэн 20 дахь орон болж түүхэнд бичигдэв.
Хэдийгээр үзэл суртлын хатуу хяналт, нэг намын тогтолцоо, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн дутагдалтай талууд байсан ч Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын 70 жилийн түүх нь тусгаар тогтнолоо олон улсад баталгаажуулж, орчин үеийн боловсрол, эрүүл мэнд, шинжлэх ухаан, аж үйлдвэрийн бат бэх дэд бүтэцтэй шинэ Монгол үндэстнийг цогцлоосон түүхэн том дэвшлийн үе байсан билээ.