Халхголын дайн ба Сталины стратеги
1. Геополитикийн түшиц газар ба Их гүрнүүдийн нууц тохиролцоо
XX зууны эхний хагаст Монголын тал нутаг нь Хаант Орос (хожим ЗХУ) болон Японы эзэнт гүрний хоорондох геополитикийн ашиг сонирхлын гол мөргөлдөөний талбар байв. 1907, 1912 оны Орос-Японы нууц гэрээнүүдээр Дорнод Азийг нөлөөний бүсэд хувааж, Японы тал Манжуур, Өвөр Монголыг, Оросын тал Гадаад Монголыг өөрсдийн ашиг сонирхлын хүрээнд баталгаажуулсан байв.
1931 онд Япончууд Манжуурыг эзэлж, 1932 онд тоглоомын "Манж-Го" улсыг байгуулснаар ЗХУ болон Японы шууд тулгарах хил нь Монголын дорнод хил дээр ирэв. Сталины хувьд Монгол Улс нь Сибирь, Транссибирийн төмөр замыг Японы гэнэтийн цохилтоос хамгаалах цэрэг-стратегийн үнэлж баршгүй "Жийргэвч бүс" (Buffer state) байв.
Манжуурын хэлэлцээрт Монголын талаас оролцсон Ерөнхий сайдын орлогч Д.Самбуу зэрэг төлөөлөгчид хилийн маргааныг эв зүйгээр шийдэхийг оролдсон боловч энэ нь ЗХУ-ын сонирхолд нийцээгүй тул тэд хожим улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн эмгэнэлтэй. 1936 онд ЗХУ, БНМАУ-ын хооронд байгуулсан "Харилцан туслалцах протокол"-ын дагуу Улаан армийн 57 дугаар тусгай корпус Монголын нутагт албан ёсоор байршиж эхэлжээ.
2. Их хэлмэгдүүлэлтийн эмгэнэл ба Армийн удирдах бүрэлдэхүүн
Халх голын дайн эхлэхийн яг өмнөхөн буюу 1937–1939 онд Зөвлөлтийн Дотоод хэргийн ардын комиссариат (НКВД)-ын шууд заавраар Монгол даяар Их хэлмэгдүүлэлт өрнөв:
Цэргийн яамны сайд, Бүх цэргийн жанжин Г.Дэмид 1937 оны 8 дугаар сард Оросын нутагт учир битүүлгээр хорлогдон нас барж, Ерөнхий сайд П.Гэндэн 1937 оны 11 дүгээр сард Москвад цаазлагдав.
Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн дээд командлалын бараг бүх чадварлаг боловсон хүчин болох корпус командлагч Ж.Лувсандоной, жанжин штабын дарга Г.Цэрэн, дивизийн дарга нарыг "Японы тагнуул", "хувьсгалын эсэргүү" хэмээн хилсээр устгав.
Дайн эхлэх эгзэгтэй үед Монголын арми удирдах чадвартай олон арван туршлагатай офицероо алдсан байсан тул залуу офицер Ж.Лхагвасүрэн Бүх цэргийн жанжны орлогчоор томилогдон, Зөвлөлтийн командлалтай хамтран фронтыг зохион байгуулжээ.
3. Халх голын дайны бодит явц (1939 оны 5–9 дүгээр сар)
Хилийн шугамыг Япон-Манж-Го нь Халх голын дагуу гэж үзэж байсан бол Монгол-Зөвлөлтийн тал голоос зүүн тийш 20 орчим км-т орших Номун хан, Бүрдийн овоо зэрэг түүхэн овоонуудаар тогтоно гэж зөрөлдсөнөөс үүдэн 1939 оны 5 дугаар сарын 11-нд анхны буун дуу гарчээ.
Агаарын дайн ба Хамар давааны андуурал: 5 дугаар сарын сүүлчээр талууд их хүч татан ирүүлж, агаарын тулалдаан эрчимжив. 5 дугаар сарын 28-нд Зөвлөлтийн бөмбөгдөгч онгоцууд Хамар даваанд байрлаж байсан Монголын 6 дугаар морьт дивизийн байрлалыг Баргын морин цэрэгтэй андууран бөмбөгдөж, пулемётоор шүршсэн эмгэнэлт явдал гарч олон монгол цэрэг амь үрэгдсэн.
Баянцагааны тулалдаан (7 сарын 2–5): Японы дэслэгч генерал Камацүбарагийн 23-р дивиз Халх голыг гатлан Баянцагааны нурууг эзлэхэд Г.К.Жуков явган цэргээ хүлээлгүйгээр 11 дүгээр танкийн бригадыг шууд тулаанд оруулж, японы бүлэглэлийг гол руу шахан устгасан нь дайны эргэлтийн цэг болсон.
Шийдвэрлэх их давшилт (8 сарын 20–31): Жуковын удирдсан Монгол-Зөвлөлтийн 1-р армийн бүлэг дайсныг хоёр жигүүрээр нь бүслэн хааж, 8 дугаар сарын сүүл гэхэд Халх голын зүүн эргийн хилийг бүрэн чөлөөлөн Японы 6 дугаар армийг бут цохив.
4. Мана уулын тулалдаан ба Хижиг өдрүүд (1939 оны 9 дүгээр сар)
8 дугаар сарын 31-нд гол байлдаан ялалтаар дууссан хэдий ч 9 дүгээр сарын эхээр улс төрийн шинэ хурцадмал байдал үүсэв:
Зөвлөлт, Японы дипломатууд Москвад гал зогсоох хэлэлцээр ид хийж байх зуур буюу 9 дүгээр сарын 11–15-ны өдрүүдэд Японы шинэ цэргийн хүч Нөмрөгийн голын чиглэлд дайран Монголын 8 дугаар дивизийн 22 дугаар морьт хорооны түшиц газар болох Мана уулыг гэнэдүүлэн дайрчээ.
Энэ тулаанд 22 дугаар хорооны захирагч М.Экей эцсийн сумаа дуустал эрэлхэгээр байлдсаар амь үрэгдэв. Төвөөс ирсэн "гал нээж үл болно" гэсэн эргэлзээтэй тушаал, хүч тэнцвэргүй байдлаас болж ухарсан Монголын офицеруудыг тухайн үеийн Дотоод яам "айж ухарсан" хэмээн зохиомол ял тулган хэлмэгдүүлсэн нь дайны сүүлчийн хамгийн эмгэнэлт хуудас байв.
1939 оны 9 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 13:00 цагт Москвагийн хэлэлцээр ёсоор гал бүрэн зогссон юм.
5. Халх голын ялалтын түүхэн ач холбогдол ба 1969 оны эргэлт
Халх голын тулалдаан нь орон нутгийн хилийн мөргөлдөөн бус, Дэлхийн II дайны урьдчилсан хамгийн том хуурай замын болон агаарын дайн байв:
Японы стратеги өөрчлөгдсөн нь: Японы эзэнт гүрний хуурай замын армийн "Умард чиглэлд цохих" (ЗХУ болон Монгол руу дайрах) үзэл баримтлал бүрэн нуран унаж, тэд Номхон далай, Өмнөд Ази руу дайрах "Өмнөд чиглэл"-ийг сонгосон. Энэ нь хожим 1941 онд Герман ЗХУ-д довтлоход Япон улс ЗХУ-ын араас цохиогүй гол шалтгаан болсон билээ.
БНМАУ-ын хилийн баталгаа: 1940–1941 онд Зөвлөлт-Японы хилийн комисс ажиллаж, Халх голын район дахь БНМАУ-ын зүүн хилийг Монголын талын шаардлагаар бодитоор тогтоон баталгаажуулсан.
Дайны ялалтын ойг өмнө нь даруухан тэмдэглэж байсан бол 1969 онд ЗХУ-ын Маршал Г.К.Жуков БНМАУ-д төрийн дээд хэмжээнд айлчлан ирж, 30 жилийн ойг орон даяар асар өргөн цар хүрээтэй тэмдэглэснээр Халх голын ялалт нь Монгол-Зөвлөлтийн зэвсэгт нөхөрлөл, Монгол Улсын тусгаар тогтнолын бат найдвартай дархлааны түүхэн бэлгэдэл болон мөнхөрсөн түүхтэй.