
Халхгол сум
Дорнод аймаг
Танилцуулга
Халхгол сум нь Монгол орны хамгийн зүүн захын цэг оршдог, 2.8 сая гаруй га нутаг дэвсгэртэй, Монгол Улсын хамгийн өргөн уудам газар нутагтай сумдын нэг юм. 1939 оны түүхт Халхын голын байлдааны ялалтын өлгий нутаг, Монгол–Хятадын цорын ганц усан хил бүхий Буйр нуур, Нөмрөгийн дархан цаазат газар, газар тариалан болон загас агнуурын баялаг нөөцтэй олон улсын стратегийн гол түшиц сум билээ.
1. Түүхэн тойм, засаг захиргааны хувьсал
Язгуурын угшил: Манж Чин улс болон Богд хаант Монгол Улсын үед Сэцэн хан аймгийн Илдэн вангийн хошуу (хожим Сүжигт вангийн хошуу)-нд харьяалагдаж байсан 320 гаруй жилийн түүхтэй нутаг юм.
1920-иод оны өөрчлөлт:
1924 онд хошууны их хурал хуралдаж Сүжигт вангийн хошууг 6 сумтай байгуулж, улмаар Хан Чандмань уулын хошууг нэгтгэн 7 сум болгожээ.
1928 онд Халх, Нөмрөг голын буриад хошууг Халхголын хошуунд нэгтгэсэн.
1925 онд хошууны сургууль, хоршоо, 1930 онд хүн, мал эмнэлэг байгуулагджээ.
Халхын голын байлдаан ба нүүлгэн шилжүүлэлт:
1930-аад оны сүүлээр Япон, Манж-Гогийн цэргийн өдөөн хатгалга нэмэгдэж, хил хязгаарын байдал хүндэрсэн тул сумын ард иргэдийг нутгийн гүн рүү (одоогийн Хөлөнбуйр сумын нутаг Шашин хурах хэмээх газар) нүүлгэн шилжүүлж байв.
1939 онд Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан арми Японы эзэн хааны Квантуны армийг бут цохин түүхэн ялалт байгуулсан.
Цагийн байдал тайван болсны дараа 1946 онд ард иргэдийг буцаан нүүлгэж, сумын төвийг Баянбүрдэд төвлөрүүлжээ.
Сумд нэгдэж өргөжсөн нь:
1954 онд Хунт сумыг Халхгол сумтай нэгтгэж, сумын төвийг Чойбалсан хотод ойртуулан Баруун Дэлгэрэхэд түр шилжүүлж байв.
1959 онд жижиг нэгдлүүд нэгдэн “Ялалт” нэгдэл болсон.
УИХ-ын 1994 оны 7 дугаар сарын 8-ны өдрийн 62 дугаар тогтоолоор Халхгол сумыг Сүмбэр сумтай нэгтгэн одоогийн нэгдмэл Халхгол сум-ыг зохион байгуулж, хуучин төвийг Ялалт баг болгожээ.
2. Газарзүйн байршил, хилийн зааг
Байршил: Монгол орны хамгийн зүүн захын хязгаарт оршдог.
Сумын төв Хамар даваа (Сүмбэр) суурин нь аймгийн төв Чойбалсан хотоос 340 км;
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 1,000 км зайд байрладаг.
Хил залгаа улс, сумд: БНХАУ-ын 3 том аймаг, тойрогтой хил залгадаг стратегийн онцгой бүс:
Баруун талаараа: Матад сумтай;
Хойд талаараа: БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Хөлөнбуйр хот (аймаг)-той;
Зүүн талаараа: БНХАУ-ын Хянган аймагтай;
Өмнөд талаараа: БНХАУ-ын Шилийн гол аймагтай тус тус хиллэдэг.
Газар нутгийн талбай: Нийт 2,809,299 га (28,093 км²) буюу Монгол Улсын хамгийн уудам газар нутагтай сум. Үүнээс:
Бэлчээрийн талбай: 1,371,793 га
Хадлангийн талбай: 353,765 га
Тариалангийн талбай: 45,878 га
Гадаргын бүтэц: Говь, тал хээр, ойт хээр хосолсон баялаг гадаргатай. Мэнэн, Бадам-Ишийн уудам тал, Их Хянганы салбар уулс, Нөмрөг, Соёлз, Хулд, Вангийн цагаан уул, Дархан, Салхит зэрэг уул нурууд сүндэрлэдэг.
3. Буйр нуур ба загасны аж ахуй (Ялалт баг)
Буйр нуур: Дорнод Монголын их талд орших цэнгэг уст том нуур. Аймгийн төвөөс 340 км, Халхгол сумаас 65 км зайд оршдог. Монгол, Хятадын цорын ганц усан хил нуурын мандлаар дайран өнгөрдөг бөгөөд нуурын 90 хувь нь Монгол Улсад, 10 хувь нь БНХАУ-д харьяалагддаг.
Загасны үйлдвэрлэл, суурин:
Буйр нуурын зүүн урд эрэгт 1954 онд улсын загасны үйлдвэр байгуулагдсанаар суурин үүссэн. Тухайн үед нэг га-гаас 6.5 кг загас агнахаар тооцож, жилд 300 тонн загас олборлох хүчин чадалтай байжээ.
Нууранд булуу цагаан, тул, цурхай, улаан сүүлт, зэвэг, хадран зэрэг 6 овгийн олон төрлийн үнэт загас амьдардаг.
Одоо тус сууринд 20 гаруй өрх уламжлалт аргаар загасчилж, жилд нэг айл дунджаар 1.5 тонн загас нөөцлөн, шилэн саванд даршилж дотоодын зах зээл, жуулчид болон "Дачин Тамсаг" газрын тосны салбарт нийлүүлж амьжиргаагаа залгуулдаг.
4. Ус зүй, байгалийн хосгүй өв
Гол мөрөн: Халхгол, Нөмрөг, Нарийн, Дэгээ, Бүр, Галдастай, Бор цагаан, Чулуут, Алтан, Могой, Азарга, Баян, Шинэ гол зэрэг 20 гаруй уулын тунгалаг голууд урсдаг.
Халх гол нь сумын нутгаар хөндлөн урсаж Буйр нуурт цутгадаг усны гол эх үүсвэр юм.
Байгаль хамгаалал: Нөмрөгийн дархан цаазат газар, Халх голын байгалийн цогцолборт газар зэрэг улсын тусгай хамгаалалттай газруудтай.
Ой мод, амьтан: Нарс, хус, хайлаас, бургас, буйлс, яшил, улиас, мойл зэрэг модлог ургамалтай. Хүрэн баавгай, хандгай, халиу, хангайн буга, бор гөрөөс, цагаан зээр, шилүүс, зэрлэг гахай, илбэнх болон 100 орчим зүйлийн жигүүртэн шувууд нутагшдаг.
5. Газар тариалангийн асар их потенциал
Хөрсний шим: 1950-иад оны сүүлээр хийсэн хайгуулаар тус бүсэд газар тариаланд нэн тохиромжтой 273 мянган га талбай илрүүлсний 91.1 хувь нь агро үйлдвэрлэлийн I-II бүлэгт багтдаг. Хөрс нь 24–44 см зузаан ялзмагт үетэй, 2.5–3.2 хувийн ялзмагтай шавранцар хөрстэй.
Ургамал ургалтын хугацаа: Газар тариалангийн уламжлалт төв Сэлэнгэ аймгаас дулааны хоногоор 30 гаруй хоногоор урт буюу ургацын тааламжтай хугацаа 134 хоногт хүрдэг. Жилд 250–450 мм тунадас унадаг.
Тэжээлийн бааз: Жил бүр 1.1–1.3 сая тонн малын тэжээлийн нэгж бэлтгэж, 2.5–3 сая хонин толгой мал маллах байгалийн нөөц боломжтой гэж тооцоолсон Монгол орны газар тариалан, эрчимжсэн мал аж ахуйн ирээдүйн стратегийн түшиц бүс юм.
6. Нийгэм, дэд бүтэц, хилийн боомтууд
Хүн ам: 3,348 хүн (2025 оны байдлаар, ҮСХ)
Хилийн боомтууд:
Баянхошуу–Өвдөг боомт: Ялалт багийн нутагт БНХАУ-тай холбогдсон олон улсын байнгын ажиллагаатай хилийн боомт ажиллаж байна.
Нөмрөг–Рашаант боомт: Сумын төвөөс зүүн урагш 100 гаруй км зайд хоёр улсын хооронд нэвтрэх хилийн боомт ажилладаг.
Түүх, дурсгал, аялал жуулчлал: Халхын голын ялалтын хөшөө цогцолборууд, “Ялалт” баатарлаг музей, Хамар давааны дурсгалт газрууд, домогт Буйр нуур, Эрдэнэцагааны их элс, Халх, Нөмрөг голын үзэсгэлэн нь олон улсын түүх-танин мэдэхүйн болон эко аялал жуулчлалын хамгийн том төв болон хөгжиж байна.

