Монголын палеонтологийн түүх
1. Монголын говь — Дэлхийн палеонтологийн өлгий
Монгол Улс, ялангуяа Өмнөговь, Баянхонгорын говь нутаг нь эртний шим ертөнц, үлэг гүрвэлийн олдворын хадгалалт, төрөл зүйлийн баялгаараа АНУ, Канад, БНХАУ-тай зэрэгцэн дэлхийд тэргүүлэх эгнээнд ордог байгалийн нээлттэй их музей юм. Дэлхий даяар мэдэгдэж буй үлэг гүрвэлийн бүлгүүдийн дотроос 80 гаруй төрөл зүйл нь анх Монголын хөрснөөс шинээр нээгдэж, олон улсын шинжлэх ухааны нэршилд бүртгэгдсэн байдаг.
Говийн эртний цаг агаар, нуур ба элсэн манхны онцлог нь олон сая жилийн турш амьтдын яс, өндөг, арьсны хээг бүтнээр нь чулуужуулан хадгалж үлдэх хамгийн тохиромжтой геологийн нөхцөлийг бүрдүүлжээ.
2. Рой Чепмэн Эндрюс ба Баянзагийн хувьсгал (1920-иод он)
1922–1925 онуудад Америкийн Байгалийн түүхийн музейн эрдэмтэн Рой Чепмэн Эндрюс (Roy Chapman Andrews)-ээр удирдуулсан Төв Азийн экспедиц Монголын говьд машин унаагаар анх удаа судалгаа хийжээ.
"Асаж буй толгод" (Flaming Cliffs): Өмнөговь аймгийн Булган сумын нутаг дахь нар жаргах үед улалзан харагддаг улаан шаварлаг цав толгодыг тэд "Flaming Cliffs" (Баянзаг) хэмээн нэрийджээ.
Анхны үлэг гүрвэлийн өндөг (1923 он): Экспедицийн ажилтан Жорж Олсон Баянзагаас хэд хэдэн чулуужсан өндөг олсон нь хүн төрөлхтний түүхэнд үлэг гүрвэл өндөглөдөг байсныг баталсан анхны хөдөлбөргүй нээлт болж дэлхий дахиныг шуугиулсан юм.
Төрөл зүйлүүд: Эндээс тоть хошуут өвсөн тэжээлт Пситтакозавр (Psittacosaurus), анхны эвэрт үлэг гүрвэлийн өвөг Протоцератопс (Protoceratops), болон шүдгүй махан идэшт Овираптор (Oviraptor)-ийг анх нээжээ. Мөн Баянхонгорын нутгаас Олигоцений үеийн аварга том хөхтөн амьтан болох Парацератериум (Балухитериум)-ийг олсон байна.
Овирапторын түүхэн цагаатгал:
Анх олдсон Овирапторын гавлын яс Протоцератопсын өндөгний үүрний дэргэдээс олдсон тул эрдэмтэд түүнийг "өндөг хулгайлагч" (Oviraptor philoceratops) гэж нэрлэжээ. Гэвч 1990-ээд онд Америк-Монголын хамтарсан экспедицийн малтлагаар өндгөн дотроос Овирапторын үр хөврөл олдсоноор уг амьтан бусдын өндгийг идэх биш, өөрийн үүрээ засаж, өндгөө хайрлан даран сууж байгаад элсэн шуурганд дарагдсан халамжит эх байсныг шинжлэх ухаан баталсан юм.
3. Нэмэгтийн хотгор ба Зөвлөлтийн экспедиц (1940-өөд он)
Дэлхийн II дайны дараа 1946–1949 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн эрдэмтэн, палеонтологич Иван Антонович Ефремов-оор удирдуулсан экспедиц Өмнөговь аймгийн Сэврэй сумын нутаг дахь Нэмэгтийн хотгор-т малтлага хийж, аварга үлэг гүрвэлүүдийн хөндийг нээв:
Тарбозавр баатар (Tarbosaurus bataar): Хойд Америкийн Тираннозавртай эн зэрэгцэх 12 метр урт, 5–6 тонн жинтэй, Ази тивийн хамгийн том махан идэшт аварга үлэг гүрвэл.
Завролоф (Saurolophus angustirostris): Толгой дээрээ ясан сэртэнтэй, нугасан хошуут өвсөн тэжээлт үлэг гүрвэл.
Нэмэгтзавр (Nemegtosaurus): Урт хүзүүт завроподын бүлэг.
Таларурус (Talarurus): Нуруугаараа битүү ясан хуяг, сүүлнийхээ үзүүрт бороохойтой хуягт үлэг гүрвэл.
4. "Ноцолдож буй үлэг гүрвэлүүд" — Дэлхийн хосгүй гайхамшиг (1971 он)
1960–1970-аад оны Монгол-Польшийн хамтарсан экспедиц (З.Килан-Яворовска, Р.Барсболд нарын удирдсан)-ийн дүнд Төгрөгийн ширээ гэдэг газраас "Fighting Dinosaurs" (Ноцолдож буй үлэг гүрвэлүүд) хэмээх дэлхийн палеонтологийн түүхэнд хосгүй олдворыг олжээ.
Өвсөн тэжээлт Протоцератопс өөрийг нь барьж идэхээр дайрсан махан идэшт Велоцираптор-ын гарыг хүчирхэг хошуугаараа зууж, харин Велоцираптор хурц хадуур мэт савраараа Протоцератопсын хүзүү рүү жийж зууралдан амь тавьж буй агшиндаа элсэн манхны гэнэтийн нурангид дарагдан 75 сая жилийн турш хадгалагдан үлдсэн уг олдвор нь амьд байгалийн бодит тулааныг баталсан цорын ганц хосгүй үнэт дурсгал юм.
5. Монгол-Японы "Хайгуул" экспедици ба Шинэ үе
1992 оноос эхэлсэн Монгол-Японы хамтарсан "Хайгуул" төслийн хүрээнд:
Баянзагаас Протоцератопсын олон тооны зулзаганууд нэг үүрэнд бөөгнөрөн чулуужсан олдворыг нээж, үлэг гүрвэлүүд үр төлөө үүрэнд нь хамтран өсгөдөг байсныг тогтоов.
Мөн аварга том өд сөдөт Дейнохейрус (Deinocheirus)-ийн нууцыг тайлж, бүрэн араг ясыг угсарчээ.
Өнөөдөр Монголын палеонтологийн шинжлэх ухаан нь академич Р.Барсболд, Х.Цогтбаатар нарын тэргүүлсэн эрдэмтдийн хүчээр дэлхийн түвшинд хөгжиж, Монголын говиос олдсон үлэг гүрвэлүүд дэлхийн байгалийн түүхийн томоохон музейнүүдийн хамгийн үнэт хоймор үзмэр болсоор байна.