Чулуун зэвсгийн үеийн дурсгал
1. Хуучин чулуун зэвсгийн үе (Палеолит: 800,000 – 12,000 жилийн тэртээ)
Доод палеолит (800,000 – 100,000 жилийн тэртээ): Монгол нутагт анхны босоо явагч хүний өвөг (Homo erectus) 800,000 жилийн тэртээгээс амьдарч, байгалийн бэлэн гал ашиглан, хайрга чулууг цохин хагалж гар цавчуур, хусуур хийж байжээ.
Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын Цагаан агуй: 750,000–800,000 жилийн настай хамгийн эртний дурсгал. Тухайн үед Говийн бүс шилмүүст ой бүхий дулаан, чийглэг уур амьсгалтай байсныг тодорхойлсон.
Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын Нарийн голын суурин: Ногоон саарал хайрган чулуун зэвсэг бүхий 500,000 жилийн өмнөх сууц.
Дундговь аймгийн Гурвансайхан сумын Ярх уул: Хасын хольцтой цахиураар хийсэн 300,000 жилийн тэртээх эртний чулуун зэвсгийн дархны газар.
Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын Оцон мааньт, Өвөрхангай-Өмнөговийн зааг Цахиуртын хөндий: 20 ам км талбай хамарсан чулуун зэвсгийн бэлдэцийн аварга том талбар.
Дунд палеолит (100,000 – 40,000 жилийн тэртээ): Дэлхий даяар уур амьсгал эрс хүйтэрч мөстлөгийн үе эхэлсэн ба Неандертал болон Денисовын төрлийн хүмүүс амьдарч байв. Хүн төрөлхтний хамгийн том ололт нь хиймлээр гал гаргаж, хадгалж сурсан явдал юм. Гол дурсгалууд нь Ховд аймгийн Барлагийн гол, Их Богд уул, Орог нуурын хөндийгөөс олдсон.
Дээд палеолит (40,000 – 12,000 жилийн тэртээ): Хүний гавлын яс, тархины бүтэц бүрэн хөгжиж, үг яриа, овгийн байгуулал төлөвшсөн оюун ухаант хүн (Homo sapiens) бий болжээ. Чулууг ялтаслан авч модон болон ясан бариулд суулган огтлох, цоолох, хусах нарийн зэвсгүүдийг хийж сурав.
Салхитын олдвор (Дорнод аймаг): 34,000 жилийн настай эртний хүний гавлын яс.
Чихэн агуй (Баянхонгор аймгийн Баян-Өндөр сум): 27,000–24,000 жилийн өмнөх олон давхаргат чулуун зэвсгийн дурсгал.
Мойлтын ам (Хархорин): Орхон голын хөндийн сонгодог чулуун зэвсгийн суурин.
Хойд Сэнхэрийн агуй (Ховд аймгийн Манхан сум): 15,000–20,000 жилийн өмнө хананд нь улаан зосоор тэмээ, заан, сарлаг, зээр зэрэг амьтдыг зурсан Монголын төдийгүй дэлхийн хүн төрөлхтний анхны дүрслэх урлагийн сод бүтээл.
2. Дунд чулуун зэвсгийн үе (Мезолит: 12,000 – 8,000 жилийн тэртээ)
Мөстлөг бүрэн хайлж, дэлхийн цаг агаар дулаарч, өнөөгийн уур амьсгал, амьтан ургамлын аймаг тогтсон үе.
Технологийн хувьсгал: Энэ үед ан агнуурын хамгийн гол зэвсэг болох нум сумыг сэдэж олсон нь ан амьтныг алсын зайнаас хөнөөх, ганц нэгээрээ ан ав хийх боломжийг олгож, хүнсний нөөцийг эрс нэмэгдүүлжээ.
Мөн цахиур чулууг микролит буюу туйлын жижиг ялтас болгон засэж сумны зэв, ясан зэвсгийн ир болгон суулгадаг болсон.
Гол дурсгалууд: Дорнод аймгийн Хэрээ уул, Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын Гүрмийн нуур, Батхаан уул, Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын Дулааны говийн суурингууд.
Рашаан хад (Хэнтий аймаг): Мезолитоос хойших олон үеийн түүхийг хадгалсан 500 гаруй тамга, дүрс бүхий хадны соёлын цогцолбор.
Можоогийн хадны зураг (Увс аймгийн Сагил сум): Аргаль, янгир, хүн, нохойг хонхойлон цохиж зурсан эртний анчдын дүрслэл.
3. Шинэ чулуун зэвсгийн үе (Неолит: 8,000 – 5,000 жилийн тэртээ)
Хүн төрөлхтөн зөвхөн байгалийн бэлэн баялгийг түүж, агнаж амьдардаг байснаа өөрсдөө үйлдвэрлэх харилцаанд шилжсэн буюу "Неолитийн хувьсгал" (Neolithic Revolution)-ын үе.
Шинэ технологиуд:
Чулууг зүлгэж билүүдэх, өнгөлөх;
Нарийн ширхэгтэй элс, олс дээс ашиглан чулууг хөрөөдөх, ховил гаргах;
Модон өрмөөр чулуун эдлэлийг цоолж сүх, ооль хийх;
Шавар ваар сав хийж сурсан (хоол хүнсээ болгох, хадгалах боломж бүрдсэн).
Тамсагбулагийн соёл (Дорнод аймаг): Монголын төдийгүй Төв Азийн неолитын хамгийн том суурин соёл.
Дөрвөлжин хэлбэртэй хагас нүхэн сууцтай, сууцныхаа шалан дор талийгаачаа өвдгийг нь энгэрт нь наан атийлган явган суулгаж, толгойг нь наран ургах зүг хандуулан оршуулсан байдаг.
Булшнаас бугын соёо, сувсан зүүлт, нарийн ясан зүү, гоёмсог ясан хутга гарсан нь гар урлал, нийгмийн давхарга, шашин шүтлэг, зан үйл өндөр түвшинд хөгжсөнийг гэрчилдэг.
Хадны зосон зургууд: Өмнөговь аймгийн Баянзаг, Өвөрхангай аймгийн Богд сумын Цоорхойн агуй, Уянга сумын Шурангийн улаан хад, Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын Зорголхайрхан, Хэнтий аймгийн Биндэр сумын Бичигт хад зэрэг газруудаас олдсон зосон зургууд нь неолитийн үеийн хүмүүсийн ертөнцийг үзэх үзэл, нар, сар, үржил шим, ан амьтны шүтлэгийг тод тусгасан байдаг.