Монгол Улс
1. Өөрчлөн байгуулалт ба Ардчилсан хувьсгалын эхлэл (1989–1990 он)
1980-аад оны дунд үеэс ЗХУ-д М.С.Горбачёвын эхлүүлсэн "Өөрчлөн байгуулалт" (Перестройка), ил тод байдлын бодлого, 1989 оны Берлиний хана нурсан явдал болон Төв, Зүүн Европын тайван хувьсгалууд Монголын сэхээтэн залуусын сэтгэлгээнд хүчтэй нөлөөлөв.
Монголын залуучууд нууц болон хагас ил дугуйлан, клубүүд ("Шинэ үе", "Орчлон", "Залуу эдийн засагчдын клуб" гэх мэт)-ийг үүсгэн байгуулж, улс төр, эдийн засгийн хуучин тогтолцоог ил тод шүүмжилж эхлэв. 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр болсон Залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөн дээр эрс шинэтгэлийн дуу хоолой хүчтэй цуурайтаж, нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ.
1989 оны 12 дугаар сарын 10 буюу Олон улсын хүний эрхийн өдөр Нийслэл Улаанбаатар хотын Залуучуудын соёлын төвийн гадаа анхны улс төрийн цуглаан болж, Монголын Ардчилсан Холбоо (МоАХ) байгуулагдсаныг зарлав. Тус цуглаанаас хүний эрх, эрх чөлөө, олон намын тогтолцоо, зах зээлийн харилцааг шаардсан Санамж бичгийг төр засагт өргөн барьснаар Монголын шинэ түүхийн эргэлт эхэлжээ. Хөдөлгөөний гол удирдагч, эв нэгдлийн бэлгэдэл нь МУИС-ийн багш Санжаасүрэнгийн Зориг (1962–1998) байв.
2. Тэмцлийн оргил ба Улс төрийн өлсгөлөн (1990 оны 3 дугаар сар)
1990 оны эхээр Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам (МҮДН), Социал Демократ Нам (МСДН) зэрэг шинэ намууд байгуулагдаж, ардчилсан хүчний хүрээ орон даяар өргөжив. Э.Бат-Үүл, Ц.Элбэгдорж, Баабар, Да.Ганболд, М.Энхсайхан зэрэг залуус тэмцлийг манлайлж байлаа.
1990 оны 3 дугаар сарын 7-нд Сүхбаатарын талбайд Ардчилсан хүчний 30 гаруй залуус төрийн дээд эрх барих МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоог бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохыг шаардан хугацаагүй улс төрийн өлсгөлөн зарлав. Энэхүү түүхэн эгзэгтэй мөчид МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Жамбын Батмөнх хүч хэрэглэхээс эрс татгалзан: "Хэрхэвч цус урсгаж болохгүй" гэсэн хатуу зарчим баримталж, 1990 оны 3 дугаар сарын 9-ний орой Улс Төрийн Товчоог бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох шийдвэрийг гаргаснаар өлсгөлөн тайван замаар зогссон юм.
Ийнхүү Монгол Улс нэг ч цонх хагалалгүй, нэг ч дусал цус урсгалгүйгээр нэг намын дарангуйллыг халж, ардчилсан тогтолцоонд тайван замаар шилжсэнээрээ дэлхийн түүхэнд ховор үлгэр жишээ болсон билээ.
3. Улсын Бага Хурал ба 1992 оны Ардчилсан Үндсэн хууль
1990 оны 7 дугаар сард Монголын түүхэнд анх удаа олон намын оролцоотой чөлөөт ардчилсан сонгууль явагдаж, 430 гишүүнтэй Ардын Их Хурал, 53 гишүүнтэй байнгын ажиллагаатай Улсын Бага Хурал (УБХ) байгуулагдлаа.
Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр Пунсалмаагийн Очирбат,
УБХ-ын даргаар Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж,
Ерөнхий сайдаар Дашийн Бямбасүрэн томилогдож, улс төрийн бүх намуудын төлөөллийг багтаасан анхны Эвслийн Засгийн газрыг байгуулав.
Улсын Бага Хурал зах зээлийн эдийн засгийн хууль эрх зүйн орчныг богино хугацаанд бүрдүүлж, Ардын Их Хурлаар 76 хоног хэлэлцсэний эцэст 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг батлав.
Улсын нэрийг "БНМАУ"-аас "Монгол Улс" хэмээн өөрчилж,
Төрийн сүлд (Хийморийн морьтой соёмбот сүлд), Төрийн далбааг шинэчлэн хуульчилж,
Хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч, олон намын тогтолцоо, шүүх засаглалын хараат бус байдлыг баталгаажуулсан парламентын засаглалтай ардчилсан Бүгд найрамдах улсыг тунхаглав.
4. Зах зээлийн эдийн засгийн шилжилт ба Шок эмчилгээ
1990-ээд оны эхээр ЗХУ задарч, санхүүгийн тусламж зогссонтой холбоотойгоор Монгол орон гүнзгий эдийн засгийн хямралд нэрвэгдэв.
Үнэ чөлөөлөлт ба 20 дугаар тогтоол (1991): Бараа бүтээгдэхүүний хомсдол дээд цэгтээ хүрч, картаар хоол хүнсээ авч байсан үед 1991 оны 1 дүгээр сард үнийг чөлөөлөх "20 дугаар тогтоол"-ыг гаргажээ. Богино хугацаанд инфляц 1992 онд 325 хувьд хүрч, ард түмний амьжиргаа хүндэрсэн ч дэлгүүрийн лангуу хоосон байх үеийг халж, зах зээлийн үнийн бодит механизмд шилжсэн.
Өмч хувьчлал: 1991 онд Монголын Хөрөнгийн Бирж байгуулагдаж, иргэн бүрд цэнхэр, ягаан тасалбар олгосноор үйлдвэр, аж ахуйн нэгж, орон сууц, малыг хувьчилж, хувийн хэвшил эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүч болон төлөвшив.
Хоёр шатлалт банк ба Татварын шинэчлэл: 1991 онд Төв банк (Монголбанк) болон арилжааны банкуудаас бүрдсэн хоёр шатлалт тогтолцоонд шилжиж, татварын шинэ багц хуулиуд болон 1998 онд Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар (НӨАТ)-ыг нэвтрүүлэв.
Энэ хүнд жилүүдэд хувийн санаачилга, "ганзагын наймаа"-ны хүчээр олон мянган иргэд амьдралаа авч гарсан нь шинэ зах зээлийн нийгмийн анхдагч хөрс болсон билээ.
5. XXI зууны Монгол ба Орчин үеийн хөгжил
1992 оноос хойш Монгол Улсад чөлөөт ардчилсан сонгууль тасралтгүй явагдаж, төрийн эрх мэдлийг сонгуулийн замаар тайван шилжүүлж ирсэн нь Ази тивдээ ардчиллын баянбүрд гэгдэх нэр хүндийг авчирсан юм:
Уул уурхай ба Эдийн засаг: 1997 оны Ашигт малтмалын тухай хуулиас хойш уул уурхайн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт эрчимтэй нэмэгдэж, Оюутолгой, Тавантолгой зэрэг дэлхийн хэмжээний ордууд ашиглалтад орсноор Монгол Улсын эдийн засгийн дийлэнх хувийг нүүрс, зэс, алтны экспорт бүрдүүлэх болов.
Төрт ёс ба Парламентын шинэчлэл: Монгол Улс Үндсэн хуульдаа 1999, 2019, 2023 онуудад нэмэлт өөрчлөлт оруулж засаглалын тогтвортой байдлыг сайжруулахыг зорьсон бөгөөд 2024 оноос эхлэн 126 гишүүнтэй, олон намын тэнцвэртэй төлөөлөл бүхий өргөтгөсөн парламент үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Гуравдагч хөршийн бодлого: ОХУ болон БНХАУ гэсэн хоёр их хөрштэйгээ найрсаг харилцааг тэргүүн зэргээр хөгжүүлэхийн зэрэгцээ АНУ, Япон, Европын Холбоо, Өмнөд Солонгос зэрэг ардчилсан улсуудтай "Гуравдагч хөрш"-ийн стратегийн түншлэлийг гүнзгийрүүлэн, дэлхийн тавцанд нэр хүндээ бэхжүүлсээр байна.